De Olympische Winterspelen van 1936: hoe Hitler de internationale gemeenschap misleidt
In 1936 vinden de Olympische Winterspelen plaats in nazi-Duitsland. Tijdens de Spelen wordt een propagandafilm gemaakt die nazi-Duitsland presenteert als gastvrij land en de nadruk legt op de Olympische Winterspelen als een sociaal evenement dat mensen samenbrengt: vreedzaam, feestelijk en internationaal. Tegelijkertijd is de pro-nazi-symboliek onmiskenbaar. Bij de openingsceremonie heffen sporters uit de hele wereld hun arm. Voor sommigen de Hitlergroet, voor anderen de Olympische groet.
De intocht van Nederland tijdens de openingsceremonie waarbij de Nederlandse vlag gedragen wordt door bobsleeër Sam Dunlo
Propaganda
De Olympische Spelen worden al in 1931 aan Duitsland toegewezen, nog voordat Adolf Hitler aan de macht komt. Aanvankelijk staat Hitler sceptisch tegenover de Spelen: de olympische vredesgedachte botst met de ideologie van het nationaalsocialisme.
De minister van Volksvoorlichting en Propaganda, Joseph Goebbels, herkent echter al snel de propagandawaarde van de Spelen en weet Hitler te overtuigen. De wereld zal te gast zijn in nazi-Duitsland, dat zich kan presenteren als een vreedzaam en respectabel lid van de internationale gemeenschap. Daarnaast hoopt Hitler het Duitse volk te enthousiasmeren voor sport: een gezond en sterk volk is immers nodig voor zijn oorlogsplannen.
Tijdens de Olympische Spelen doet het naziregime er alles aan om een vredelievend imago uit te dragen. Antisemitische borden verdwijnen tijdelijk uit het straatbeeld, de racistische krant Der Stürmer wordt uit de winkels gehaald en de pers krijgt de instructie om geen berichten over antisemitisch geweld te publiceren. Ook racistische commentaren op zwarte sporters zijn verboden.
Adolf Hitler tijdens de opening van de Olympische Winterspelen
Boycot?
Internationaal wordt dan ook gediscussieerd over een boycot van de Spelen. De Neurenberger rassenwetten en de vervolging van politieke tegenstanders zijn de internationale gemeenschap niet ontgaan. Binnen het in Zwitserland gevestigde Internationaal Olympisch Comité (IOC) bestaan al vanaf Hitlers machtsovername in 1933 twijfels of de Spelen in 1936 wel in Duitsland moeten blijven.
De Duitse minister van Binnenlandse Zaken, Wilhelm Frick, verklaart echter dat het regime zich aan het Olympisch Handvest zal houden, waarin discriminatie op basis van ras of etniciteit wordt verboden. Als bewijs mag zelfs de Joodse ijshockeyer Rudi Ball deelnemen aan de Spelen, nadat hij eerder vanwege zijn afkomst uit de selectie is verwijderd.
In de Verenigde Staten, Frankrijk en Groot-Brittannië klinkt kritiek op de Spelen in nazi-Duitsland. Ook Duitse tegenstanders van het regime roepen op tot een boycot. Toch blijft deze uit. Nederland kijkt eveneens met zorgen naar de ontwikkelingen bij de oosterburen, maar besluit uiteindelijk toch deel te nemen. Acht Nederlandse atleten reizen af naar Garmisch-Partenkirchen. Sport wordt gezien als een neutraal domein, waarin politiek geen rol zou moeten spelen en het draait om prestaties en internationale ontmoeting.
Propagandafilm
Jugend der Welt – Der Film von den IV. Olympischen Winterspielen in Garmisch-Partenkirchen is de officiële film van de Olympische Winterspelen van 1936 en wordt geproduceerd in opdracht van het nationaalsocialistische regime. Onder regie van Carl Junghans brengt de film verslag uit van de wedstrijden die in februari 1936 plaatsvinden.
De film schetst een zorgvuldig geconstrueerd beeld van Duitsland als een harmonieuze en open samenleving. Sportieve prestaties, internationale ontmoetingen en feestelijke beelden staan centraal. De nadruk ligt niet alleen op de sportieve prestaties, maar vooral op de sfeer rondom de Winterspelen. De camera richt zich vaak op lachende sporters, handdrukken na afloop van wedstrijden en gezamenlijke momenten buiten de competitie. Winnen en verliezen lijken ondergeschikt aan kameraadschap en sportiviteit. De Spelen worden voorgesteld als een vreedzaam en verbindend evenement.
Deze voorstelling staat in scherp contrast met de werkelijkheid. De vervolging en onderdrukking binnen het Derde Rijk blijven volledig buiten beeld, terwijl de militaire ambities van het regime ondertussen verder vorm krijgen.
Gratia Schimmelpenninck van der Oye
Eén van de Nederlandse deelnemers is Gratia Schimmelpenninck van der Oye, tevens de eerste Nederlandse vrouw ooit op de Olympische Winterspelen. Zij wordt in 1912 geboren in Doorn en neemt deel aan het alpineskiën. Vanaf haar negentiende leert zij skiën en nadat haar ouders een huis in Oostenrijk kopen, kan zij daar intensief trainen. In de jaren voorafgaand aan de Spelen behaalt zij meerdere successen, maar de Olympische Winterspelen verlopen voor haar teleurstellend. Ze valt meerdere keren en eindigt als veertiende. Ook de andere Nederlandse deelnemers winnen geen medailles.
In Nederland wordt Gratia in 1939 en 1947 kampioene in de renklasse. In 1939 trouwt zij met de Joodse Henri van den Bergh. Zij wonen samen in Doorn en hij wordt officieel geregistreerd als ‘gehuwd met een niet-Jood’, wat hem beschermt tegen deportatie. Hij overleeft de oorlog.
Voor zijn familie loopt het echter anders af. Zijn oudere zus Lucie duikt samen met hun vader Henri onder in Den Haag, samen met een verwant echtpaar: John van den Bergh en Rudolfine van den Bergh-Jessel. Op 3 september 1942 worden zij allen gearresteerd en naar kamp Westerbork gebracht. Enkele dagen later worden zij gedeporteerd naar Auschwitz, waar zij op 10 september 1942 worden vermoord.
Registraties van joodse inwoners uit de provincie Utrecht, opgesteld door burgemeesters in de jaren 1940-1943
Dubbele functie
Voor Adolf Hitler vormen de Olympische Winterspelen van 1936 een geslaagde propagandastunt en een belangrijke generale repetitie voor de Zomerspelen in Berlijn. De internationale gemeenschap krijgt een beeld voorgeschoteld van een vreedzaam, modern en gastvrij Duitsland.
Tegelijkertijd worden slechts zestig kilometer verderop, in concentratiekamp Dachau, politieke tegenstanders gevangengezet, gemarteld en vermoord. Enkele weken na het vertrek van de buitenlandse gasten en atleten pleegt nazi-Duitsland zijn eerste openlijke militaire agressie met de bezetting van het Rijnland. Ook de infrastructuur die voor de Winterspelen wordt aangelegd blijkt een dubbele functie te hebben: zij is strategisch ontworpen om grootschalige troepenverplaatsingen richting Oostenrijk mogelijk te maken.
