Hoe een Nederlandse Jood meewerkt aan een Duitse propagandafilm
In het opgepoetste concentratiekamp Theresienstadt wordt in augustus en september 1944 een Duitse propagandafilm opgenomen. Een van de gevangenen die achter de schermen meewerkt aan de propagandafilm is de Nederlandse Joodse illustrator Jo Spier. Hoe komt hij in deze positie terecht?
Foto van de tekening 'De rattenvanger van Hamelen' van J. Spier uit kamp Westerbork
Bewonderaar
Jo is een bekende illustrator, in de jaren 30 werkt hij onder andere voor de Telegraaf. Een van de bewonderaars van zijn werk is NSB-leider Anton Mussert. Hij zorgt ervoor dat Jo terecht komt in Villa Bouchina als een van de zogenaamde Mussert-Joden. Ook zijn vrouw Albertine en hun drie kinderen Peter, Celine en Thomas krijgen deze uitzonderingspositie.
Uiteindelijk beschermt het hen niet voor deportatie, ze moeten naar Kamp Westerbork. Hier maakt Jo muurtekeningen, zoals in de kinderzaal van het ziekenhuis.
Jo Spier
Zutphen, 26 juni 1900 - Santa Fe (New Mexico, Verenigde staten), 21 mei 1978Getransporteerd naar Theresienstadt
Overleden in Santa Fe (New Mexico, Verenigde staten)
Theresienstadt
Uiteindelijk wordt Jo met zijn gezin op 21 april 1943 gedeporteerd naar Theresienstadt. Ook hier versiert Jo de muren van het ziekenhuis. Dit is waarschijnlijk onderdeel van een grotere actie. Eind 1943 wordt begonnen met de voorbereidingen voor een bezoek van het Deense Rode Kruis in de zomer van 1944. De barakken worden gerenoveerd en er worden een zwembad en tuin aangelegd. Een groot deel van de gevangenen wordt vanuit het overvolle Theresienstadt gedeporteerd naar Auschwitz. Maar Jo en zijn blijven gezin achter in Theresienstadt.
Propagandafilm
Het modelkamp weet het Deense Rode Kruis om de tuin te leiden, ze geven een positief oordeel. De nazi’s zien meer propagandakansen voor Theresienstadt, ze bestellen een documentairefilm. De acteur en regisseur Kurt Gerron, die in Theresienstadt gevangen zit, moet de film regisseren. Tussen 16 augustus en 11 september 1944 worden scenes gefilmd met gevangenen bij het zwembad en andere activiteiten rondom het kamp die in werkelijkheid verboden waren. Tijdens de opnames maakt Jo maar liefst vierhonderd schetsen. Het opgepoetste kamp uit de propagandafilm en de schetsen geeft absoluut niet de werkelijkheid weer voor de gevangenen van Theresienstadt.
De film wordt uiteindelijk slechts enkele keren vertoond. Een volledige versie is niet bewaard gebleven, slechts fragmenten.
Fragmenten uit de propagandafilm
Deportaties
Nadat de opnames zijn afgerond komen de deportatietransporten naar Auschwitz weer op gang. Vrijwel alle gevangenen die hebben meegewerkt aan de propagandafilm, waaronder Kurt Gerron, worden gedeporteerd. Ook hier ontspringt Jo met zijn gezin de dans, ze blijven achter en worden uiteindelijk op 8 mei 1945 bevrijd door de Russen.
Collaboratie
Na terugkomst in Nederland wordt Jo Spier aangesproken op zijn medewerking aan nazi-propaganda, hij zou gecollaboreerd hebben. Zijn positie als bekende illustrator krijgt hij niet zomaar terug, gefrustreerd vertrekt hij in de jaren 50 met zijn gezin naar de Verenigde Staten. Daar bouwt hij opnieuw aan een succesvolle carrière als illustrator.
