Hoe een zakboekje tot restitutie leidt: de zaak Goudstikker
De Joodse kunsthandelaar Jacques Goudstikker stapt op 14 mei 1940 met zijn gezin in IJmuiden op de S.S. Bodegraven op weg naar Engeland. Jacques valt 's nachts in het ruim van het verduisterde schip en komt om het leven. In zijn binnenzak zit een zwartleren zakboekje met de administratie van zijn kunsthandel.
Gouden Bocht
Jacques Goudstikker is in Nederland de meest vooraanstaande handelaar in oude kunst. Kunsthandel J. Goudstikker N.V. is gevestigd op de Amsterdamse Herengracht in de Gouden Bocht. In zijn zakboekje houdt Jacques gedetailleerd bij welke werken hij aankoopt en verkoopt. Zijn handelsvoorraad komt uit binnen- en buitenland van gerenommeerde namen, veilingen en particulieren.
Bekijk de themapagina Verloren bezit: roof, handel en restitutie
Onbeheerd
Na de Duitse inval twijfelt Jacques, uiteindelijk neemt hij op 14 mei afscheid van zijn personeel en vlucht. Jacques komt onderweg naar Engeland in de nacht van 15 op 16 mei 1940 om het leven. De kunsthandel bleef met een handelsvoorraad van 1113 (geïnventariseerde) kunstwerken onbeheerd achter, aangezien de gevolmachtigde van Jacques Goudstikker begin mei 1940 eveneens plotseling was komen te overlijden.
Zijn erfgenamen, weduwe Dési en zoon Edo bereiken uiteindelijk de Verenigde Staten, maar zijn vanuit daar machteloos. Wel zijn ze in het bezit van het zakboekje, die zal later een belangrijke rol spelen als bewijslast voor restitutie.
Visitekaartje Jacques Goudstikker
Onwettige verkoop
Dan klopt Alois Miedl aan, een in Nederland wonende Duitse bankier en vriend van Hermann Göring. Dési weigert toestemming te geven voor verkoop, maar ondertussen is boekhouder Arie ten Broek onwettig tot directeur benoemd en hij keurt de verkoop goed. Dit plan voert hij samen met Jan Dik sr. uit. Alois koopt in juli 1940 de handelsnaam en activa van Goudstikker voor 550.000 gulden en zet de kunsthandel voort onder de naam Kunsthandel voorheen J. Goudstikker NV. De meest kostbare werken worden gekocht door Hermann Göring. Hij betaalt 2 miljoen gulden, ruim onder de daadwerkelijke waarde. In de verkoop zit ook een belofte naar Jacques moeder, zij wordt beschermd voor deportatie en overleeft zo de Holocaust.
(Terug)kopen
Na de bevrijding is er nog 1.363.752,33 gulden over van de aankoopsom van 2.550.000 gulden, dit gaat naar Dési. De schilderijen die naar Duitsland zijn gegaan worden zoveel mogelijk teruggehaald en komen in bezit van de Stichting Nederlands Kunstbezit (SNK). De SNK ziet de verkoop in 1940 als vrijwillig. Uiteindelijk komt er in 1952 een schikking over de zogenaamde Miedl-transactie: Dési kan de enkele honderden voorwerpen die zijn verkocht aan Alois en het pand aan de Herengracht, Kasteel Nijenrode en buitenhuis ‘Oostermeer’ terugkopen voor bijna vijfhonderdduizend gulden. Hierna verkoopt ze de panden en veel van de schilderijen.
Restitutie
Het grootste en meest waardevolle deel van de Goudstikker collectie is door Göring aangekocht. Voor teruggave van deze werken vraagt de Staat terugbetaling van de aankoopsom van 2 miljoen gulden. Dési besluit deze werken niet terug te kopen, ze blijven in bezit van de Nederlandse Staat als onderdeel van de Nederlands Kunstbezit (NK) collectie. In 1996 overlijden Dési en Edo en twee jaar later doet Edo's weduwe een verzoek tot teruggave van de werken uit de zogenaamde Göring-transactie, die wordt afgewezen. Nadat het restitutiebeleid wordt versoepeld volgt een nieuw restitutieverzoek in 2004. Eind 2005 volgt het advies van de Restitutiecommissie: ruim 200 werken uit de NK-collectie afkomstig van de Göring-transactie gaan terug naar de nabestaanden. De gegevens uit het zakboekje vormden het uitgangspunt voor de zoektocht van de nabestaanden naar de verspreid geraakte Goudstikker collectie. Een zoektocht die nog steeds aan de gang is, zo werd recent een schilderij uit de Goudstikker collectie ontdekt in Argentinië.
