Back to top

De April-meistakingen beginnen op 29 april 1943 bij machinefabriek Stork in Hengelo. De volgende dagen verspreiden de stakingen zich over het grootste deel van het land. Na hard Duits optreden met standrechtelijke executies eindigen de stakingen op 3 mei. Wat gaat er vooraf aan de April-meistakingen?

Om dit te begrijpen verdiepen we ons in de Arbeitseinsatz. In bezet Nederland wordt vrijwel vanaf het begin een streng beleid van werkverschaffing gevoerd. Dit is niet nieuw, de vooroorlogse jaren worden gekenmerkt door crisis en grote werkloosheid. Ook in het Nederland voor mei 1940 worden werklozen tewerkgesteld bij bijvoorbeeld het ontginnen van veengebieden of het graven van kanalen. Maar tijdens de Tweede Wereldoorlog gaat de werkverschaffing steeds verder.

Zijn het eerst werklozen die gedwongen worden te werken in Duitsland, later worden dit steeds meer mannen. De groei van de Arbeitseinsatz, de aanvankelijk vrijwillige en later gedwongen tewerkstelling in Duitsland, komt voort uit een tekort aan arbeidskrachten. Het Duitse leger voert vanaf de zomer van 1941 een vernietigende oorlog met de Sovjet-Unie. De oorlogvoering en vooral de enorme Duitse verliezen zorgen voor een toenemend tekort aan arbeidskrachten. Daarnaast neemt het verzet in Nederland steeds meer toe, het wantrouwen jegens jonge Nederlandse mannen groeit onder het Duitse bezettingsregime.

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1941-10-01)
Dorp aan het Oostfront. (1941-10-01)
Vervaardiger, datum
1941-10-01
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • dorpen
  • duitse strijdkrachten
  • oostfront
  • pantservoertuigen
beschrijving
Dorp aan het Oostfront.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/0dcbaa1e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/cb2a36ab-ddc1-9694-4159-0eab86c7e6a5
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
Strijd aan het Oostfront.
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • dieren
  • duitse strijdkrachten
  • oostfront
  • winter
  • transport
beschrijving
Strijd aan het Oostfront.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/0d8dbb28-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/ec76b145-4eca-c7ce-a932-12cdfaf47a1a
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
Gewonde Duitse soldaten aan het Oostfront.
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • duitse strijdkrachten
  • oostfront
  • gewonden
beschrijving
Gewonde Duitse soldaten aan het Oostfront.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/b7d332ca-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/27e2ba47-6d6f-04eb-2c53-94518581c3ad

Loyaliteitsverklaring studenten

Zo worden studenten gedwongen de loyaliteitsverklaring te tekenen. Om te kunnen blijven doorstuderen eist de Duitse bezetter de loyaliteit van studenten. Toch besluit zo’n 85 procent van de studenten de verklaring niet te tekenen. Na de deadline van 10 april 1943 worden de mannelijke weigeraars gedwongen zich te melden in Kamp Erika. In dit jaar was het kamp een opvoedingskamp geworden, waar landlopers en bedelaars worden ‘opgevoed’ en mensen die zich onttrekken aan de Arbeitseinsatz worden vastgehouden. Een groot deel van de studenten duikt onder en een klein deel meldt zich vrijwillig. Na acht dagen in tenten te hebben verbleven worden zo'n 3800 studenten afgevoerd naar Duitsland in het kader van de Arbeitseinsatz. Hier verrichten zij onder vaak zeer slechte omstandigheden dwangarbeid. Een deel weet te vluchten en duikt onder.

Overzicht van barakken en tenten van kamp Ommen, [...]
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • studenten
  • loyaliteitsverklaring
  • arbeidsinzet
  • interneringskampen
  • studentenverzet
beschrijving
Overzicht van barakken en tenten van kamp Ommen, waar 3800 studenten die weigerden de loyaliteitsverklaring te tekenen, geïnterneerd werden voordat ze in Duitsland tewerk gesteld werden.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/69c1d24e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/e36fef06-7695-2ab3-a269-268507455ff4
Studenten bezig in te stappen vanaf de (begroeide[...] (mei 1943)
Vervaardiger, datum
onbekend, mei 1943
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • tewerkstelling
  • studenten
  • loyaliteitsverklaring
  • arbeidsinzet
  • treinen
beschrijving
Studenten bezig in te stappen vanaf de (begroeide) spoordijk. Van de trein zijn 3 wagons te zien, ook met mensen in de open ramen. De trein vertrok in mei 1943 van Ommen naar Duitsland
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/6a1d7d24-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/544d06c1-4248-1c7a-436c-6c67829a9f7f

Terugvoering krijgsgevangenschap

In mei 1942 moeten de Nederlandse officieren, adelborsten en cadetten al terug in krijgsgevangenschap. Een klein jaar later volgt een veel grotere groep mannen. Eind april 1943 moeten alle Nederlandse militairen, die grotendeels zijn vrijgelaten na kort krijgsgevangenschap in de zomer van 1940, zich laten terugvoeren in krijgsgevangenschap. En daarmee werken ze mee aan de Arbeitseinsatz, de krijgsgevangenen worden namelijk ingezet om te werken in Duitsland. De proclamatie vermeldt geen uitzonderingen.

De militairen moeten zich in verschillende lichtingen meldden bij de Wehrmachtslager in Amersfoort en de Frieslandkazerne in Assen. Vanaf hier vertrekt iedere week een transport naar Duitsland. Ruim 200.000 mannen komen in aanmerking, terwijl uiteindelijk ruim 10.000 daadwerkelijk opnieuw in krijgsgevangenschap belanden. Ze worden gedwongen zwaar werk te verrichten in Duitsland. De oproep voor de militairen wordt aangekondigt op 29 april 1943. Dit vormt het startsein voor de April-meistakingen.

'Nederlandse militairen die gehoorzamen aan het D[...] (april 1943)
Vervaardiger, datum
Bönnekamp, K.F.H., april 1943
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • duitse bezetting
  • nederlandse strijdkrachten
  • krijgsgevangenen
beschrijving
'Nederlandse militairen die gehoorzamen aan het Duitse bevel tot hernieuwde krijgsgevangenschap.' Bevinden zich hier op het perron.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/68837cfc-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/206d76ff-e8c5-0ae1-11b3-5961f208beb5
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
Tekening van onbekende plek (Betuwe, omgeving Nij[...]
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • geïnterneerden
  • krijgsgevangenen
  • interneringskampen
beschrijving
Tekening van onbekende plek (Betuwe, omgeving Nijmegen?) `Op elkaar gestouwd als ratten in een val.... (pag. 11)' Collectie foto's (8) van tekeningen (8), vervaardiger onbekend, kamp of locatie onbekend. Betreft vermoedelijk terugvoering in krijgsgevangenschap van Nederlandse vml. militairen in mei 1943.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/d1d55c3e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/bfba17c2-dba2-eca9-17fa-ba5438a2c596
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (April/mei 1943)
De April/Meistakingen Op donderdag 29 en vrijdag [...] (April/mei 1943)
Vervaardiger, datum
April/mei 1943
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • stakingen
  • verzet
  • affiches
beschrijving
De April/Meistakingen Op donderdag 29 en vrijdag 30 april 1943 braken op veel plaatsen in Nederland stakingen uit. Directe aanleiding was de bekendmaking van generaal Christiansen dat alle voormalige soldaten van het Nederlandse leger, 300.000 man in totaal, zich onmiddellijk weer in krijgsgevangenschap moesten begeven. Kort na de afkondiging werd in Twente het werk neergelegd. Het voorbeeld kreeg spoedig navolging. De volgende dag, 30 april, werden in alle provincies stakingen gemeld. Vooral op het platteland werd het werk neergelegd. Even leek het erop of heel Nederland in staking zou gaan, maar in de grote steden in het westen van het land en in de provincie Zeeland bleef het betrekkelijk rustig. De bezetter wist met geweld de staking snel neer te slaan. Op 3 mei waren de meeste stakers weer aan het werk. April en mei stakingen in 1943.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/3a610f92-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/a39ecf31-503b-0262-3d9b-1be786cdf9db

April-meistakingen

Nadat drieduizend arbeiders bij Stork in Hengelo gaan staken volgen al snel andere delen van Nederland. In Eindhoven wordt gestaakt bij Philips en in Limburg stoppen de mijnen met produceren. In het noorden van Nederlanden wordt ook wel gesproken over de melkstaking. Hier weigeren boeren melk te leveren en een deel van de melkfabrieken staken. Veel melk wordt gratis weggegeven of eindigt in de sloot. In de grote steden blijft het rustiger. Daar is de angst na het neerslaan van de Februaristaking nog teveel aanwezig. Deze angst blijkt gegrond wanneer stakers op straat beschoten worden en het politiestandrecht wordt ingesteld. Gearresteerde stakers belanden in Kamp Vught. Zo’n 75 stakers worden gefusilleerd, terwijl ruim 90 stakers door beschietingen op straat overlijden. De stakers houden de Arbeitseinsatz niet tegen. Op 7 mei 1943 worden alle mannen tussen 18 en 35 jaar opgeroepen. Hierdoor neemt de behoefte aan onderduikplekken toe, net als de bereidheid tot actie. Het verzet blijft groeien.

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (april/mei 1943)
De April/Meistakingen: melk van de boeren Op dond[...] (april/mei 1943)
Vervaardiger, datum
R. van Dijk, april/mei 1943
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • burgerbevolking
  • stakingen
  • verzet
beschrijving
De April/Meistakingen: melk van de boeren Op donderdag 29 en vrijdag 30 april 1943 braken op veel plaatsen in Nederland stakingen uit. Directe aanleiding was de bekendmaking van generaal Christiansen dat alle voormalige soldaten van het Nederlandse leger, 300.000 man in totaal, zich onmiddellijk weer in krijgsgevangenschap moesten begeven. Kort na de afkondiging werd in Twente het werk neergelegd. Het voorbeeld kreeg spoedig navolging. De volgende dag, 30 april, werden in alle provincies stakingen gemeld. Vooral op het platteland werd het werk neergelegd. Even leek het erop of heel Nederland in staking zou gaan, maar in de grote steden in het westen van het land en in de provincie Zeeland bleef het betrekkelijk rustig. De bezetter wist met geweld de staking snel neer te slaan. Op 3 mei waren de meeste stakers weer aan het werk. April en mei stakingen in 1943.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/3a60305e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/77809112-eb07-cb94-462e-a244bbac2a7f
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1945-01-15)
`PAS OP!'; `Meld je niet!!' Verzet tegen de meldi[...] (1945-01-15)
Vervaardiger, datum
Rob Korpershoek, 1945-01-15
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • aanmeldingsplicht
  • cartoons
  • arbeidsinzet
  • onderduik
beschrijving
`PAS OP!'; `Meld je niet!!' Verzet tegen de meldingsplicht voor de arbeidsinzet.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/ce1d8508-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/923cdf9b-cd0e-7c0c-03f3-05d3d99404ba