Back to top

De Februaristaking kwam niet ineens uit de lucht vallen in februari 1941, er gingen een reeks van ontwikkelingen aan vooraf.

Vanaf eind 1940 trokken leden van de Weerafdeling (WA) van de NSB de Amsterdamse Jodenbuurt in en vielen Joden lastig. De WA’ers intimideerden Joden, brachten vernielingen aan, stalen en pleegden openlijk geweld. Er ontstond een tegenbeweging, waarbij de Joodse en ook niet-Joodse Amsterdammers in knokploegen de confrontatie aangingen met WA’ers. Dit leidde tot onrust: er waren opstootjes en rellen in de Jodenbuurt.

Op 11 februari 1941 was er weer zo’n rel op het Waterlooplein, er werd gevochten en WA’er Hendrik Koot raakte zwaar gewond. Hij overleed drie dagen later. Zijn begrafenis werd een enorme publicitaire stunt van de NSB, zij waren hier het slachtoffer was de gedachte. Dit alles gebeurde tegen de achtergrond van zorgen onder de Nederlandse bevolking over een mogelijke staatsgreep of machtsovername door de NSB.

Begrafenis Hendrik Koot
Vervaardiger, datum
Fotodienst NSB
Collectie
Rijksmuseum
trefwoorden
  • Tweede Wereldoorlog
  • 1933 - 1944
  • Amsterdam
  • WA
  • NSB
  • Koot, Hendrik
  • Februaristaking
beschrijving
De begrafenis van Hendrik Koot. Koot, 42 jaar, was wachtmeester van de WA en raakte zwaar gewond op 11 februari tijdens gevechten met Joodse bewoners, uitgelokt door de WA. Hij stierf op 12 februari en werd de 17de op Zorgvlied begraven. De koets met paarden en begeleid door WAers trekt door Amsterdam, langs de kant enige belangstellenden. Een van hen brengt de NSB groet. De dood van Koot en daarna volgende rellen leiden tot razzia's op de joden, deze werden de aanleiding tot de februaristaking op 25 en 26 februari 1941.
http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.447381
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (midden1940/ begin 1941)
W.A.-man Hendrik Koot. Vanaf de winter van 1940 v[...] (midden1940/ begin 1941)
Vervaardiger, datum
midden1940/ begin 1941
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • koot, hendrik
  • portretten
  • wa
  • nsb
beschrijving
W.A.-man Hendrik Koot. Vanaf de winter van 1940 vielen leden van de nationaal-socialistische Weerbaarheidsafdeling van de NSB Joden lastig in de Amsterdamse Jodenbuurt. Ze vernederden de Joodse bewoners en stalen hun spullen. De bewoners van de Jodenbuurt, een overwegend arme buurt, verzetten zich tegen de NSB'ers en vormden knokploegen, daarbij gesteund door andere (niet-Joodse) Amsterdammers. WA'er Hendrik Koot sterft in februari 1941 aan de gevolgen van een straatruzie op het Waterlooplein. Zijn begrafenis op Zorgvlied in Amsterdam wordt door de NSB met veel publicitair geweld aangegrepen om aandacht te vragen voor het haar gedane onrecht.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/d88dc5c6-0259-11e7-904b-d89d6717b464/media/8f13216b-8ea8-fa43-c75d-07e803e58b77
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (April 1941)
Briefkaart ter herinnering aan drie ' vermoorde' [...] (April 1941)
Vervaardiger, datum
April 1941
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • tekeningen
  • wa
  • nsb
  • collaborateurs
  • gedenkplaatsen
beschrijving
Briefkaart ter herinnering aan drie ' vermoorde' WA mannen: Peter Ton, Hendrik Koot en Hans Pelzer In 1932 richtte Mussert de WA (Weerbaarheidsafdeling) op: een paramilitaire organisatie van zwart geüniformeerde NSB'ers. De WA moest de beweging beschermen tegen aanvallen van politieke tegenstanders. Eind 1935 besluit Mussert de WA op te heffen om een verbod van de regering voor te zijn. Na de komst van de Duitsers in mei 1940 manifesteren de zwarte soldaten, zoals zij zichzelf graag noemen, zich onmiddellijk in een nieuw uniform weer op straat. Fanatiek voeren zij Musserts opdracht de straat te veroveren uit. De WA gaat zich daarbij te buiten aan gewelddadige acties tegen politieke tegenstanders en Joden en maakt zich intens gehaat.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/2cafe35a-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/68bdc860-812d-51ab-ea19-cebfd0cfb131

Uit het proces-verbaal, opgemaakt door de Amsterdamse politie, blijkt dat Koot een zelfgemaakte ploertendoder aan een koord om zijn pols had zitten. Toch beweerde de NSB dat Koot ongewapend was geweest en op beestachtige wijze afgemaakt was door bloeddorstige Joden. De Duitse bezetter nam dit verhaal maar wat graag over, het past perfect in de Duitse nationaalsocialistische antisemitische denkbeelden.

Oprichting Joodsche Raad van Amsterdam

Ook werd de onrust en de dood van Koot aangegrepen als aanleiding om de Joden te straffen. Een aantal leiders van de Joodse gemeenschap werden bijeengeroepen en kregen de opdracht om een Judenrat op te zetten. Deze werd verantwoordelijk voor de orde en rust in de Amsterdamse Joodse gemeenschap en later die van het gehele land. De eerste opdracht had direct verband met de onrust: de Raad moest erop toezien dat Joden alle wapens inleveren bij de autoriteiten.

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (najaar 1942)
Joodse Raad. Het college van de Joodsche Raad voo[...] (najaar 1942)
Vervaardiger, datum
Joh. de Haas, najaar 1942
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • joden
  • cohen, david
  • bestuur
  • jodenvervolging
  • asscher, abraham
  • joodse raden
beschrijving
Joodse Raad. Het college van de Joodsche Raad voor Amsterdam. Deze foto werd in november, december 1942 genomen. Zittend vlnr: A. Ascher (voorzitter), prof.dr. D. Cohen (voorzitter), onbekend, onbekend, A. van Dam, Opperrabijn Philip Frank, dr. D.M. Sluys, mr. S.J. van Lier, mr. Albert B. Gomperts, W.A. Mendes da Costa. Staand: vlnr Meijer de Vries, Dr. A. v.d. Laan, J. Brandon, onbekend, onbekend, A. Soep Bzn., onbekend, prof.dr. J. Brahn, A. Krouwer, onbekend, prof.dr. J.L. Palache.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/4e50e90a-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/5a3ad929-fdbe-6c54-0c93-8678aa2d9a68
Verzetsmuseum Amsterdam (februari 1941)
Beeldvullende foto van affiche met oproep van Ass[...] (februari 1941)
Vervaardiger, datum
februari 1941
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • proclamaties
  • wapens
  • joodse raden
beschrijving
Beeldvullende foto van affiche met oproep van Asscher en Cohen tot inlevering wapens voor 21 februari 1941. Asscher en Cohen waren de leiders van de Joodsche Raad, die was ingesteld om de rust in de joodse wijk te herstellen na vechtpartijen die begin 1941 plaatsvonden naar aanleiding van anti-joodse provocaties van de WA. Deze onlusten zouden leiden tot de razzia op joden rond het Jonas Daniël Meijerplein en de Februaristaking.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/6610e662-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/67f77059-8b4d-606a-ffc0-059fa735a0ce

Razzia van Amsterdam

De andere strafmaatregelen hadden grote gevolgen. De eerste grootschalige razzia tegen Joden op 22 en 23 februari in de Amsterdamse Jodenbuurt leidde tot de arrestatie van ruim vierhonderd Joodse mannen, waarna ze werden gedeporteerd naar Mauthausen. De ondergrondse CPN was al bezig met het organiseren van een grote staking, waarbij gewacht werd op een goede aanleiding. Na het uiteenvallen van de metaalstaking in Amsterdam-Noord, gericht tegen het afvoeren van werklozen naar Duitsland, kwam deze aanleiding met de Razzia van Amsterdam. Er had dus al enige voorbereiding plaatsgevonden, waarna de ondergrondse CPN op 24  februari een vergadering organiseerde. Hier werden pamfletten werden overhandigd om uit te delen.

Verzetsmuseum Amsterdam (februari 1941)
stakingspamflet Zaanstreek (februari 1941)
Vervaardiger, datum
februari 1941
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • februaristaking
  • stakingen
  • affiches
  • jodenvervolging
beschrijving
stakingspamflet Zaanstreek
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/66129804-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/9df303a6-65ff-c057-b20b-456c20e5a9c6
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1941-02-22)
Razzia op Joden, Jonas Daniël Meijerplein. Himmle[...] (1941-02-22)
Vervaardiger, datum
1941-02-22
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • joden
  • duitse strijdkrachten
  • razzia's
  • jodenvervolging
beschrijving
Razzia op Joden, Jonas Daniël Meijerplein. Himmler, Seyss-Inquart en Rauter besloten een voorbeeld te stellen: de eerste razzia op joden werd een feit. Op zaterdagmiddag 22 februari 1941 verscheen een colonne Duitse vrachtwagens in de buurt van het Waterlooplein. De omgeving werd geheel afgezet. Op meedogenloze wijze werden jonge joodse mannen op het Jonas Daniël Meijerplein bijeen gedreven. Ook op de dag daarop werden vele joodse mannen opgepakt. In totaal 427 joden tussen de twintig en vijfendertig jaar werden afgevoerd naar het kamp Schoorl.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/4e83f26e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/4efab428-4108-7118-9d27-b414b568a451
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1941-02-22)
Razzia op Joden, Jonas Daniël Meijerplein. Himmle[...] (1941-02-22)
Vervaardiger, datum
1941-02-22
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • joden
  • razzia's
  • jodenvervolging
beschrijving
Razzia op Joden, Jonas Daniël Meijerplein. Himmler, Seyss-Inquart en Rauter besloten een voorbeeld te stellen: de eerste razzia op joden werd een feit. Op zaterdagmiddag 22 februari 1941 verscheen een colonne Duitse vrachtwagens in de buurt van het Waterlooplein. De omgeving werd geheel afgezet. Op meedogenloze wijze werden jonge joodse mannen op het Jonas Daniël Meijerplein bijeen gedreven. Ook op de dag daarop werden vele joodse mannen opgepakt. In totaal 427 joden tussen de twintig en vijfendertig jaar werden afgevoerd naar het kamp Schoorl.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/4e84748c-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/ccfbe28e-5f85-01cb-f0e1-2efb74435665
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1941-02-22)
Razzia op Joden, Jonas Daniël Meijerplein. Himmle[...] (1941-02-22)
Vervaardiger, datum
1941-02-22
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • joden
  • duitse strijdkrachten
  • razzia's
  • jodenvervolging
beschrijving
Razzia op Joden, Jonas Daniël Meijerplein. Himmler, Seyss-Inquart en Rauter besloten een voorbeeld te stellen: de eerste razzia op joden werd een feit. Op zaterdagmiddag 22 februari 1941 verscheen een colonne Duitse vrachtwagens in de buurt van het Waterlooplein. De omgeving werd geheel afgezet. Op meedogenloze wijze werden jonge joodse mannen op het Jonas Daniël Meijerplein bijeen gedreven. Ook op de dag daarop werden vele joodse mannen opgepakt. In totaal 427 joden tussen de twintig en vijfendertig jaar werden afgevoerd naar het kamp Schoorl.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/4e7eb3e4-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/f3e6a3a1-f256-96ef-662f-708a494e8d5a

Februaristaking

De volgende middag werd in Amsterdam een algemene staking bereikt, welke zich uitbreidde naar Haarlem, Weesp, Hilversum en Koog aan de Zaan. Hoewel de staking van te voren strak georganiseerd was, verloor de ondergrondse CPN al snel de controle. Er ontstonden op straat spontane demonstraties tegen de Duitse bezetter. Op de tweede dag van de Februaristaking sloeg deze over naar Zaandam en ook bij grote bedrijven in o.a. Utrecht, Velsen en Haarlem werd gestaakt. De staking duurde twee dagen, zoals gepland door de CPN. En omdat de Duitse machthebber hard optrad had het ook niet langer kunnen duren.

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (februari 1941)
'Staakt, staakt, staakt' Het nieuws van de razzia[...] (februari 1941)
Vervaardiger, datum
februari 1941
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • burgerbevolking
  • februaristaking
  • stakingen
  • verzet
  • marechaussee
beschrijving
'Staakt, staakt, staakt' Het nieuws van de razzia op 427 Amsterdamse joden op 22 februari 1941 maakte diepe indruk op de Amsterdamse bevolking. Een reactie bleef niet uit. Uit solidariteit met de joodse medeburgers en uit verontwaardiging over de Duitse maatregelen in de hoofdstad werd voor 25 februari 1941 een algehele werkstaking afgekondigd. De oproep, die uitging van een aantal leden van de illegaal opererende Communistische Partij Nederland (CPN), vond spontaan en massaal gehoor. De staking sloeg over naar de Zaanstreek, Haarlem, Weesp, Hilversum en Utrecht. Ook de volgende dag werd er gestaakt. De Duitsers waren aanvankelijk volledig verrast maar grepen hard in. Er werd op de stakers geschoten en daarbij vielen doden. Vele stakers werden gearresteerd. Aan het eind van de tweede stakingsdag was de weerstand gebroken en werd de orde hersteld. De relletjes bij de stakingen van 25-26 februari 1941. Rechts op de hoek met de Dam is de marechaussee aan het zuiveren.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/3a5c6000-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/fcc05170-0bb9-22db-9e7b-0d362678f9bf
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1941)
Nederlandsche Seintoestellen Fabriek Hilversum. O[...] (1941)
Vervaardiger, datum
1941
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • februaristaking
  • telegrafie
  • bewaking
  • bedrijven
  • gebouwen
beschrijving
Nederlandsche Seintoestellen Fabriek Hilversum. Omdat de produktie van de Nederlandsche Seintoestellen Fabriek in Hilversum va belang was voor de Duitse oorlogvoering was bij het bedrijf permanent een Duitse wachtpodt geplaatst. Desondanks besloten de ruim 2000 arbeiders op 25 februari 1941 tot een staking van vierentwintig uur en verlieten massaal de fabriek.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/e19c078a-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/d734e938-2306-be9c-bcf1-bcb52150bc58
Stakende conducteurs en trambestuurders in de Sar[...] (1941-02-25)
Vervaardiger, datum
Krüger, Paul, 1941-02-25
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • februaristaking
  • stakingen
beschrijving
Stakende conducteurs en trambestuurders in de Sarphatistraat. Verschillende formaten. Voor zover bekend de enige foto die van de Februaristaking gemaakt is.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/65ef9b2e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/029626fb-ffef-c8ad-5a0a-b4280d51bf30

Twitterdraadjes

In februari schreven we op Twitter in verschillende delen over de gebeurtenissen in aanloop naar de Februaristaking. Lees de #draadjes terug: