Back to top

Op de Waalsdorpervlakte worden op 13 maart 1941 achttien verzetsstrijders gefusilleerd. Hun namen zijn vooral bekend geworden door het gedicht van Jan Campert: Het lied der achttien dooden. Hij schrijft het in 1941 en het wordt in februari 1943 voor het eerst gepubliceerd in de illegale pers. Wie waren deze achttien doden en waarom eindigde hun leven die dag op de Waalsdorpervlakte?

 

Dichter in verzet

Jan Campert dicht er niet alleen over, maar pleegt zelf ook verzet door Joden te helpen ontsnappen naar België. Tot hij op 21 juli 1942 wordt opgepakt. Na gevangenschap in Breda, gijzelaarskamp Haaren en Kamp Amersfoort overlijdt hij een halfjaar later in Kamp Neuengamme zonder te weten dat Het lied der achttien dooden een van de bekendste verzetsgedichten zal worden. 

 

Geuzen

Vijftien van hen behoren tot een van de eerste verzetsgroepen in bezet Nederland, de Geuzen. De groep wordt opgezet door Bernardus IJzerdraat. Hij schrijft de eerste illegale bladen van bezet Nederland: de Geuzenberichten. Langzaam verzamelt hij steeds meer mensen om zich heen met als doel het verzamelen van wapens. Wanneer een van de leden dit met de verkeerde persoon deelt wordt de groep verraden. Vanaf november 1940 volgt er een arrestatiegolf onder de Geuzen.

 

Arij Kop wordt op 21 november 1941 gearresteerd en is daarmee de eerste arrestant uit de arrestatiegolf. Hij is verzekeringsagent en secretaris van de wandelvereniging Flardinga. Een aantal leden van deze vereniging vormen de basis van de verzetsgroep de Geuzen. De gearresteerde Geuzen worden allemaal opgesloten in het Huis van Bewaring in Scheveningen, het Oranjehotel.

 
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1940-05-18)
De Geuzenorganisatie, een verzetsorganisatie met [...] (1940-05-18)
Vervaardiger, datum
1940-05-18
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • duitse bezetting
  • verzetsgroepen
  • verzet
  • meidagen 1940
  • illegaliteit
beschrijving
De Geuzenorganisatie, een verzetsorganisatie met historisch geladen naam telde enkele honderden leden, die op kleine schaal spioneerden en sabotageacties voerden tegen de Wehrmacht. Initiatiefnemer tot de groep was de in 1892 geboren gobelin-restaurateur en leraar kunstnijverheid, Bernard IJzerdraat; hij was de auteur van het met de hand geschreven Geuzenbericht, dat op de eerste dag na de capitulatie in een oplage van enkele stuks in Schiedam (zijn woonplaats) en per post naar een aantal willekeurig gekozen kennissen werd verspreid. De Geuzen waren de eerste slachtoffers van de Duitse terreur. De executie van 15 leden van de groep maakte grote indruk. Het beroemde gedicht 'De achttien doden' van Jan Campert slaat op de hierboven genoemde executies in de Waaldorpervlakte. Wandelclub Flardinga te Vlaardingen. Schuilnaam voor 'De Geuzen van Bernard IJzerdraat'. Bericht no. 2.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/4421cde6-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/525e70fb-76a0-5748-d741-ec1647438556
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1940-1941)
De Geuzenorganisatie, een verzetsorganisatie met [...] (1940-1941)
Vervaardiger, datum
1940-1941
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • duitse bezetting
  • verzetsgroepen
  • verzet
  • portretten
  • illegaliteit
  • executies
beschrijving
De Geuzenorganisatie, een verzetsorganisatie met historisch geladen naam telde enkele honderden leden, die op kleine schaal spioneerden en sabotageacties voerden tegen de Wehrmacht. Initiatiefnemer tot de groep was de in 1892 geboren gobelin-restaurateur en leraar kunstnijverheid, Bernard IJzerdraat; hij was de auteur van het met de hand geschreven Geuzenbericht, dat op de eerste dag na de capitulatie in een oplage van enkele stuks in Schiedam (zijn woonplaats) en per post naar een aantal willekeurig gekozen kennissen werd verspreid. De Geuzen waren de eerste slachtoffers van de Duitse terreur. De executie van 15 leden van de groep maakte grote indruk. Het beroemde gedicht 'De achttien doden' van Jan Campert slaat op de hierboven genoemde executies in de Waaldorpervlakte. Wandelclub Flardinga te Vlaardingen. Schuilnaam voor 'De Geuzen van Bernard IJzerdraat'. Jan Kijne, 3-1-1895 / 13-3-1941 Jan Wernard van den Bergh, 27-4-1893 / 13-3-1941 Arij Kop, 28-2-1901 / 13-3-1941 Jan Jacobus Smit, 1-10-1910 / 13-3-1941 Albertus Johannes de Haas, 15-4-1903 / 13-3-1941 Jacob van der Ende, 4-8-1918 / 13-3-1941 Leendert Langstraat, 14-5-1909 / 13-3-1941 Frans Rietveld, 28-12-1904 / 13-3-1941
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/44267d64-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/4ae68536-54e5-8107-ec59-ac91d6593cd7
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1940-1941)
De Geuzenorganisatie, een verzetsorganisatie met [...] (1940-1941)
Vervaardiger, datum
1940-1941
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • duitse bezetting
  • verzetsgroepen
  • verzet
  • groepsportretten
  • illegaliteit
beschrijving
De Geuzenorganisatie, een verzetsorganisatie met historisch geladen naam telde enkele honderden leden, die op kleine schaal spioneerden en sabotageacties voerden tegen de Wehrmacht. Initiatiefnemer tot de groep was de in 1892 geboren gobelin-restaurateur en leraar kunstnijverheid, Bernard IJzerdraat; hij was de auteur van het met de hand geschreven Geuzenbericht, dat op de eerste dag na de capitulatie in een oplage van enkele stuks in Schiedam (zijn woonplaats) en per post naar een aantal willekeurig gekozen kennissen werd verspreid. De Geuzen waren de eerste slachtoffers van de Duitse terreur. De executie van 15 leden van de groep maakte grote indruk. Het beroemde gedicht 'De achttien doden' van Jan Campert slaat op de hierboven genoemde executies in de Waaldorpervlakte. Wandelclub Flardinga te Vlaardingen. Schuilnaam voor 'De Geuzen van Bernard IJzerdraat'. Zittend v.l.n.r. 1. Alb. Maat, 2. Jan van Wijk, 4. Korpershoek.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/442228d6-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/d2ec2f70-b908-e345-bdbf-c1097f2a36f5

Het proces

Een dag voor de Februaristaking, op 24 februari 1941, start het proces tegen de Geuzen in het gebouw van de Hoge Raad in Den Haag. Op 4 maart volgt de uitspraak. Achttien Geuzen krijgen de doodstraf. De andere straffen variëren van boetes tot tuchthuis- en gevangenisstraffen. De doodvonnissen moeten een afschrikwekkend voorbeeld stellen en het toenemende verzet in bezet Nederland beteugelen. 

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (februari 1941/ october,november 1941)
Processen tegen illegale werkers. Vermoedelijk he[...] (februari 1941/ october,november 1941)
Vervaardiger, datum
februari 1941/ october,november 1941
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • rechtspraak
  • duitse bezetting
  • processen
  • politieke gevangenen
  • voertuigen
  • gebouwen
beschrijving
Processen tegen illegale werkers. Vermoedelijk het proces tegen leden van de verzetsgroep de Geuzen en de Oranjewacht/ Oranjegarde
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/43fda2f4-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/f8ba8b7e-6cc8-67bc-50a4-b0fa84323a8d
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (februari 1941/ october, november 1941)
Processen tegen illegale werkers. Vermoedelijk he[...] (februari 1941/ october, november 1941)
Vervaardiger, datum
februari 1941/ october, november 1941
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • rechtspraak
  • duitse bezetting
  • duitse strijdkrachten
  • processen
  • politieke gevangenen
  • voertuigen
beschrijving
Processen tegen illegale werkers. Vermoedelijk het proces tegen leden van de verzetsgroep de Geuzen en de Oranjewacht in het gebouw van de Hoge Raad.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/4405171e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/c19210bd-ae63-ad53-ace2-9da80f46a595
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (februari 1941/ october, november 1941)
Processen tegen illegale werkers. Vermoedelijk he[...] (februari 1941/ october, november 1941)
Vervaardiger, datum
februari 1941/ october, november 1941
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • duitse bezetting
  • rechtspraak
  • duitse strijdkrachten
  • verzet
  • processen
  • illegaliteit
beschrijving
Processen tegen illegale werkers. Vermoedelijk het proces tegen leden van de verzetsgroep de Geuzen en de Oranjewacht in het gebouw van de Hoge Raad.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/44000bc0-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/e0eca9b3-fd5d-2e37-6dc0-61d0bd81c067

Februaristakers

De Februaristaking op 25 en 26 februari 1941 komt onverwacht voor de Duitse bezetter en vergroot de behoefte om streng op te treden. Wanneer de straf van drie ter dood veroordeelden Geuzen omgezet wordt in levenslang omdat zij minderjarig zijn, worden drie communistische februaristakers aan de groep toegevoegd. Zo worden de achttien doodvonnissen ook daadwerkelijk achttien doden. 

Een van hen is de Joodse Joseph Eijl. Hij is lid van de illegale Communistische Partij Nederland (CPN) en verspreidt tijdens de Februaristaking pamfletten met de oproep te staken. Joseph wordt opgepakt op 26 februari, de tweede stakingsdag. Via de Weteringschansgevangenis in Amsterdam komt hij in het Oranjehotel terecht. De andere twee stakers werken beide bij Fokker in Amsterdam Noord. Hermanus Coenradi leidt de Februaristaking bij Fokker en ook zijn collega Eduard Hellendoorn is betrokken.

 
* Let op: Jan Campert staat hier ook genoemd, maar is niet op 13 maart 1941 gefusilleerd op de Waalsdorpervlakte.  

 

De Razzia van Amsterdam vormt voor de illegale CPN aanleiding om een staking uit te roepen. In Amsterdam staken zo'n 10.000 mensen op 25 en 26 februari 1941. Piet Nak, Hermanus Coenradi, Joseph Eijl, Eduard Hellendoorn en Rosa Boekdrukker worden samen met 200 anderen gearresteerd. 

Vrijwel direct na de Duitse inval begon Bernard IJzerdraat zich te verzetten. Hij voorspelde in zijn illegale blad het Geuzenbericht o.a. de invoering van een bonnenstelsel en de arbeidsinzet. Al snel was hij de initiatiefnemer van de verzetsgroep de Geuzen.