Back to top

Terwijl veel Duitse mannen als soldaat aan het front vechten moet de oorlogsindustrie blijven doordraaien. Hiervoor worden buitenlandse arbeiders ingezet. Dit gebeurt eerst vrijwillig, maar wanneer niet genoeg mannen zich aanmelden wordt overgegaan op dwangarbeid.

 

Vanaf februari 1943 houden de Duitsers razzia’s om jonge mannen op te pakken en af te voeren naar Duitsland. Een maand later moeten alle studenten een loyaliteitsverklaring tekenen, doen ze dit niet dan moeten worden zij gedwongen afgevoerd naar Duitsland. Een groot deel van de studenten weigert de verklaring te ondertekenen en duikt onder.

Krijgsgevangenschap

Maar dan wordt via de voorpagina van dagbladen op 29 april 1943 bekend gemaakt dat alle 200.000 Nederlandse militairen zich moeten melden voor de Arbeitseinsatz. De soldaten hebben in de meidagen van 1940 gevochten tegen de Duitsers en zijn toen kort krijgsgevangen genomen. Al in juni 1940 worden ze vrijgelaten, maar nu moeten ze dus opnieuw in krijgsgevangenschap in Duitsland. De oproep is de druppel die de emmer doet overlopen. Er ontstaat een staking.

De productie in fabriek Gebr. Stork & Co in Hengelo komt op 29 april als eerste tot stilstand. Meer fabrieken in Twente volgen. Die avond bereiken geruchten over de staking in Twente al de rest van Nederland. De volgende ochtend ligt in grote delen van bezet Nederland het werk stil. Het begin van de April-meistakingen.

De April/Meistakingen Op donderdag 29 en vrijdag 30 april 1943 braken op veel plaatsen in Nederland stakingen uit. Directe aanleiding was de bekendmaking van generaal Christiansen dat alle voormalige soldaten van het Nederlandse leger, 300.000 man in totaal, zich onmiddellijk weer in krijgsgevangenschap moesten begeven. Kort na de afkondiging werd in Twente het werk neergelegd. Het voorbeeld kreeg spoedig navolging. De volgende dag, 30 april, werden in alle provincies stakingen gemeld. Vooral op het platteland werd het werk neergelegd. Even leek het erop of heel Nederland in staking zou gaan, maar in de grote steden in het westen van het land en in de provincie Zeeland bleef het betrekkelijk rustig. De bezetter wist met geweld de staking snel neer te slaan. Op 3 mei waren de meeste stakers weer aan het werk. April en mei stakingen in 1943. (April/mei 1943)
Vervaardiger, datum
April/mei 1943
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • stakingen
  • verzet
  • affiches
beschrijving
De April/Meistakingen Op donderdag 29 en vrijdag 30 april 1943 braken op veel plaatsen in Nederland stakingen uit. Directe aanleiding was de bekendmaking van generaal Christiansen dat alle voormalige soldaten van het Nederlandse leger, 300.000 man in totaal, zich onmiddellijk weer in krijgsgevangenschap moesten begeven. Kort na de afkondiging werd in Twente het werk neergelegd. Het voorbeeld kreeg spoedig navolging. De volgende dag, 30 april, werden in alle provincies stakingen gemeld. Vooral op het platteland werd het werk neergelegd. Even leek het erop of heel Nederland in staking zou gaan, maar in de grote steden in het westen van het land en in de provincie Zeeland bleef het betrekkelijk rustig. De bezetter wist met geweld de staking snel neer te slaan. Op 3 mei waren de meeste stakers weer aan het werk. April en mei stakingen in 1943.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/3a610f92-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/a39ecf31-503b-0262-3d9b-1be786cdf9db
De April/Meistakingen in 1943. Op donderdag 29 en vrijdag 30 april 1943 braken op veel plaatsen in Nederland stakingen uit. Directe aanleiding was de bekendmaking van generaal Christiansen dat alle voormalige soldaten van het Nederlandse leger, 300.000 man in totaal, zich onmiddellijk weer in krijgsgevangenschap moesten begeven. Kort na de afkondiging werd in Twente het werk neergelegd. Het voorbeeld kreeg spoedig navolging. De volgende dag, 30 april, werden in alle provincies stakingen gemeld. Vooral op het platteland werd het werk neergelegd. Even leek het erop of heel Nederland in staking zou gaan, maar in de grote steden in het westen van het land en in de provincie Zeeland bleef het betrekkelijk rustig. De bezetter wist met geweld de staking snel neer te slaan. Op 3 mei waren de meeste stakers weer aan het werk. 30-04-1943 te Vriezenveen, vergadering van de bakkers. Locatie: Rondweg, over deelname aan de staking. Er werd tot deelname besloten. (1943-04-30)
Vervaardiger, datum
1943-04-30
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • burgerbevolking
  • stakingen
  • verzet
beschrijving
De April/Meistakingen in 1943. Op donderdag 29 en vrijdag 30 april 1943 braken op veel plaatsen in Nederland stakingen uit. Directe aanleiding was de bekendmaking van generaal Christiansen dat alle voormalige soldaten van het Nederlandse leger, 300.000 man in totaal, zich onmiddellijk weer in krijgsgevangenschap moesten begeven. Kort na de afkondiging werd in Twente het werk neergelegd. Het voorbeeld kreeg spoedig navolging. De volgende dag, 30 april, werden in alle provincies stakingen gemeld. Vooral op het platteland werd het werk neergelegd. Even leek het erop of heel Nederland in staking zou gaan, maar in de grote steden in het westen van het land en in de provincie Zeeland bleef het betrekkelijk rustig. De bezetter wist met geweld de staking snel neer te slaan. Op 3 mei waren de meeste stakers weer aan het werk. 30-04-1943 te Vriezenveen, vergadering van de bakkers. Locatie: Rondweg, over deelname aan de staking. Er werd tot deelname besloten.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/3a638e98-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/2f2f52d8-8daa-7295-2d16-7365445852b0
Stakers tijdens de April-meistakingen dwingen de chauffeur van een autobus in Veendam mee te staken. Zij fietsen er langzaam voor en zitten op de bumber. Foto maakt deel uit van serie van drie. (april / mei 1943)
Vervaardiger, datum
april / mei 1943
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • stakingen
  • openbaar vervoer
beschrijving
Stakers tijdens de April-meistakingen dwingen de chauffeur van een autobus in Veendam mee te staken. Zij fietsen er langzaam voor en zitten op de bumber. Foto maakt deel uit van serie van drie.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/66d47eb0-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/61300576-e81f-5f22-f4e6-739edec630b0

Melk- en mijnstaking

Tijdens de April-meistakingen liggen niet alleen de fabrieken stil. Omdat veel boeren weigeren melk te leveren aan de zuivelfabrieken wordt het ook wel de Melkstaking genoemd. De boeren delen de melk uit of laten het over de weilanden lopen. En in Zuid-Limburg staat de staking bekend als de mijnstaking. Daar worden de mijnen platgelegd met steun van de Rooms-katholieke Kerk. Door deze verschillende vormen van stakingen neemt het een landelijk karakter aan.

Bekendmaking. Het politiestandrecht Overijssel heeft op grond van (...) ter dood veroordeeld: Frederik Martinus Loep. Hij heeft als leidend bedrijfsingenieur der firma Stork te Hengelo door passief gedrag de staking bewust en gewild gesteund. Antonius Has (1943-05-04)
Vervaardiger, datum
1943-05-04
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • stakingen
  • standrecht
  • bekendmakingen
  • executies
beschrijving
Bekendmaking. Het politiestandrecht Overijssel heeft op grond van (...) ter dood veroordeeld: Frederik Martinus Loep. Hij heeft als leidend bedrijfsingenieur der firma Stork te Hengelo door passief gedrag de staking bewust en gewild gesteund. Antonius Has
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/5d4fd2c2-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/fecbe3d0-60cb-389f-b136-4197ee18f10c
Portret van Antonius Hermans Haselbekke (geb. 17-10-1917 te Geesteren; gefusilleerd 04-05-1943 te Hengelo) In mei 1943 was Toon Haselbekke hoofd van het distributiekantoor van Tubbergen. Op zaterdag 1 mei werd er nog gestaakt, maar hij kwam wel langs op kantoor. Daar werd hij gearresteerd en op 4 mei samen met Ir. Loep van Stork gefusilleerd. Hun lichamen zijn nooit teruggevonden.
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • verzet
  • portretten
  • distributiekantoren
beschrijving
Portret van Antonius Hermans Haselbekke (geb. 17-10-1917 te Geesteren; gefusilleerd 04-05-1943 te Hengelo) In mei 1943 was Toon Haselbekke hoofd van het distributiekantoor van Tubbergen. Op zaterdag 1 mei werd er nog gestaakt, maar hij kwam wel langs op kantoor. Daar werd hij gearresteerd en op 4 mei samen met Ir. Loep van Stork gefusilleerd. Hun lichamen zijn nooit teruggevonden.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/6a32f94c-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/fc7870a4-8aee-9d02-721b-e9c7aaf10ad6

Slachtoffers

De stakingen worden met harde hand neergeslagen door de Duitse bezetter. De stakers worden op straat beschoten. Hierbij komen zo’n negentig mensen om het leven en raken honderden zwaargewond. Daarnaast wordt een groot aantal stakers gearresteerd. Een deel wordt vrijgelaten, maar tachtig stakers worden standrechtelijk geëxecuteerd. Anderen komen in kampen terecht. Niet alle stakers keren levend terug uit deze kampen. Deze overleden stakers vind je terug in Oorlogslevens.

 

De terugvoering van Nederlandse soldaten in krijgsgevangenschap versterkt het verzet in bezet Nederland. Slechts 10.000 van de 200,000 mannen worden via de Wehrmachtslager in Amersfoort en de Frieslandkazerne in Assen getransporteerd naar Duitsland. Daar verrichten ze gedwongen zwaar werk. De rest duikt onder. Dit vergroot de vraag naar onderduikplekken sterk. Daarmee groeien de verzetsorganisatie. Eenmaal in onderduik wordt een deel van de Nederlandse soldaten zelf ook actief in de verzetsorganisaties. 

De April-meistakingen beginnen op 29 april 1943 bij machinefabriek Stork in Hengelo. De volgende dagen verspreiden de stakingen zich over het grootste deel van het land. Wat gaat er vooraf aan de April-meistakingen?