Back to top

Voor iedere internetgebruiker is Wikipedia een bekend fenomeen. Minder bekend is een daarachterliggende database, Wikidata genoemd. Deze database is, net als Wikipedia, door vrijwilligers en organisaties vrij te bewerken en aan te vullen. Sinds het ontstaan is deze dataset in hoog tempo aangevuld met bijvoorbeeld straten, plaatsen, rijksmonumenten, schilderijen en kunstenaars. Ook voor de periode van de Tweede Wereldoorlog is dit zeer waardevol.

Door Hanno Lans en Janneke Jorna

Het publiceren van data via Wikimedia platform Wikidata is niet alleen voordelig voor degene die de data plaatst, uiteindelijk profiteert iedereen. Anderen kunnen de data namelijk zowel gebruiken als aanvullen. Hierdoor is het een een voorzet voor het ander. Door data te publiceren op Wikidata kunnen anderen er zelf mee aan de slag gaan en vervolgens de data verrijken. De donateur profiteert dus ook zelf. Samen weten we meer en samen komen we nog verder.

Jodenvervolging

Een goed voorbeeld vormen de transporten van Joodse Nederlanders tussen 3 en 4 oktober 1942. Op Wikidata vinden we een groot aantal transporten. Op 3 oktober vertrekken treinen vanuit Den Haag, Amsterdam, Den Bosch, Beilen en Zwolle naar Kamp Westerbork. En de volgende dag volgen drie transporten vanuit Amsterdam, een vanuit Rotterdam en een vanuit Arnhem. Deze tien transporten in twee dagen vallen op in Wikidata, omdat in geheel 1942 binnen Wikidata 22 transporten zijn vastgelegd.

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1942 - 1944)
Transporttrein vertrekkende uit Hooghalen (gedure[...] (1942 - 1944)
Vervaardiger, datum
1942 - 1944
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • transporten
  • doorgangskampen
  • deportaties
  • jodenvervolging
  • concentratiekampen
  • treinen
beschrijving
Transporttrein vertrekkende uit Hooghalen (gedurende de eerste maanden werden personenrijtuigen gebruikt, later alleen beestenwagens). Bijna 107.000 mensen zijn met 97 transporten vanuit kamp Westerbork gedeporteerd. Op 15 juli 1942 vertrok het eerste transport naar Auschwitz-Birkenau. Vanaf 2 maart 1943 tot 16 november 1943 was er sprake van een wekelijks ritme: iedere dinsdag vertrok een trein met duizend tot soms meer dan drieduizend personen. Het laatse transport vertrok op 13 September 1944.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/16b4a6da-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/8e9cd1ca-a468-a787-9c29-80f0ba64ae39
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1942 - 1944)
Transporttrein vertrekkende uit Hooghalen (gedure[...] (1942 - 1944)
Vervaardiger, datum
1942 - 1944
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • transporten
  • doorgangskampen
  • deportaties
  • jodenvervolging
  • concentratiekampen
  • treinen
beschrijving
Transporttrein vertrekkende uit Hooghalen (gedurende de eerste maanden werden personenrijtuigen gebruikt, later alleen beestenwagens.). Bijna 107.000 mensen zijn met 97 transporten vanuit kamp Westerbork gedeporteerd. Op 15 juli 1942 vertrok het eerste transport naar Auschwitz-Birkenau. Vanaf 2 maart 1943 tot 16 november 1943 was er sprake van een wekelijks ritme: iedere dinsdag vertrok een trein met duizend tot soms meer dan drieduizend personen. Het laatse transport vertrok op 13 September 1944.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/16b14a1c-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/3ce4350b-8b51-07d3-1c15-4f1c66b1cd07
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1942 - 1944)
Westerbork. Bijna 107.000 mensen zijn met 97 tran[...] (1942 - 1944)
Vervaardiger, datum
1942 - 1944
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • transporten
  • doorgangskampen
  • deportaties
  • jodenvervolging
  • treinen
beschrijving
Westerbork. Bijna 107.000 mensen zijn met 97 transporten vanuit kamp Westerbork gedeporteerd. Op 15 juli 1942 vertrok het eerste transport naar Auschwitz-Birkenau. Vanaf 2 maart 1943 tot 16 november 1943 was er sprake van een wekelijks ritme: iedere dinsdag vertrok een trein met duizend tot soms meer dan drieduizend personen. Het laatse transport vertrok op 13 September 1944.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/16a3e110-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/449b9185-67eb-230b-be79-d424f6a292de

Verder onderzoek leert dat deze transporten onderdeel zijn van een grote operatie, waarbij twee aparte stromen samenkomen in Kamp Westerbork. Tijdens de nacht van Jom Kipoer zijn namelijk alle Joodse werkkampen in Nederland ontruimd, tijdens deze operatie worden ruim 5000 Joodse mannen naar Kamp Westerbork getransporteerd. Dit gaat zowel per voet, als in vrachtwagens en per trein. 

Voor tewerkstelling in Nederlandse rijkswerkkampen opgeroepen joden bij het Amstelstation (1942 ca.)
Vervaardiger, datum
1942 ca.
Collectie
Stadsarchief Amsterdam
trefwoorden
beschrijving
De rijkswerkkampen werden oorspronkelijk opgericht voor tewerkstelling van werkloze arbeiders, maar vanaf het begin van 1942 werden er ook joden tewerkgesteld.
http://beeldbank.amsterdam.nl/afbeelding/KOKBB00002000009
Drukte op een perron van het Centraal Station bij een vertrekkende trein (1942 ca.)
Vervaardiger, datum
1942 ca.
Collectie
Stadsarchief Amsterdam
trefwoorden
beschrijving
Waarin zich vermoedelijk voor tewerkstelling in Nederlandse rijkswerkkampen opgeroepen joden bevinden.
http://beeldbank.amsterdam.nl/afbeelding/KOKBB00028000009

Inzicht in data

In het kader van ‘gezinshereniging’ worden niet alleen de mannen maar ook de vrouwen en kinderen vanuit hun woonplaatsen in onder meer Amsterdam en Den Haag getransporteerd naar Kamp Westerbork. Beiden bevinden zich dus in deze tien treintransporten op 3 en 4 oktober. De werkkampen blijken uiteindelijk slechts een voorportaal naar doorgangskamp Westerbork en deportatie naar de concentratie- en vernietigingskampen. Door alle data te samen te voegen wordt de omvang van deze landelijke operatie goed zichtbaar.

Groepsfoto uit werkkamp De Fledders, in Westervel[...] (1942-08)
Vervaardiger, datum
Zee, .. van der, 1942-08
Collectie
Joods Historisch Museum
trefwoorden
  • joden
  • jodenster
  • werkkampen (buitenkampen)
beschrijving
Groepsfoto uit werkkamp De Fledders, in Westervelde (gemeente Norg) in Drenthe, juni 1942
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/b71f495e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/2b8611e1-4b23-c3c9-c079-3b5208e2f58f
Joodse mannen in werkkamp De Fledders in Drenthe,[...] (1942-08)
Vervaardiger, datum
Zee, .. van der, 1942-08
Collectie
Joods Historisch Museum
trefwoorden
  • joden
  • jodenster
  • werkkampen (buitenkampen)
beschrijving
Joodse mannen in werkkamp De Fledders in Drenthe, 1942
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/b71ee748-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/9737db3e-83b7-7e9e-b3d1-b61e792bef89
Groepsfoto van bewoners van het werkkamp Dalfsen [...] (1942)
Vervaardiger, datum
onbekend, 1942
Collectie
Joods Historisch Museum
trefwoorden
  • joden
  • jodenster
  • werkkampen (buitenkampen)
beschrijving
Groepsfoto van bewoners van het werkkamp Dalfsen in Overijssel, 1942
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/b70220cc-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/8cace25d-eaed-f6ad-b87e-835eacbfb4db

Wikidata functioneert hierdoor als een laagdrempelige manier om gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog via crowdsourcing te structuren. Dergelijke gestructureerde data, wanneer deze voorzien is van betrouwbare bronnen, kan vervolgens door Netwerk Oorlogsbronnen gebruikt worden in de WO2 Thesaurus en daarmee voor de verrijking van metadata in de oorlogsbronnen zoekmachine. Omgekeerd wordt een link naar de Thesaurus toegevoegd bij het betreffende Wikidata-item.

Deze data is waardevol voor Netwerk Oorlogsbronnen, waarbij het draait om het leggen van de link tussen de wie, wat, waar en wanneer. De transportdata kunnen gebruikt worden om deze vier peilers aan elkaar te koppelen. Zo zijn de transportdata handig om in de toekomst te gaan koppelen aan personen binnen het project Oorlogslevens. In de tussentijd bestaat er nog een mooi platform waarbij het verhaal ‘compleet’ gemaakt wordt door verschillende bronnen bij elkaar te brengen: Wikidata.

Netwerk Oorlogsbronnen bouwt samen met erfgoed- en herinneringsorganisaties aan één landelijke online toegang naar informatie over personen uit de Tweede Wereldoorlog. Deze intranetdienst biedt toegang tot primaire en secondaire bronnen.

Onderzoek naar auteursrechten

Naast het inzichtelijk maken van data omtrent de Jodenvervolging, is Wikidata ook een waardevolle knowledge base op het gebied van fotografen. Het vormt een nuttig hulpmiddel bij het clearen van de rechten van foto’s. Als de naam van de fotograaf bekend is kan de zoekfunctie gebruikt worden en hiermee vaak de geboortedatum en sterfdatum worden achterhaald. Er wordt hierbij ook steeds meer vermeld bij welke instelling zich werken bevinden, en dus mogelijk al contact gezocht is met de rechthebbenden.

Fotocollectie Dienst voor Legercontacten Indonesië (1946-01-01)
Vervaardiger, datum
1946-01-01
Collectie
Nationaal Archief
trefwoorden
beschrijving
Fotograaf Bouman?
http://www.gahetna.nl/collectie/afbeeldingen/fotocollectie/zoeken/weergave/detail/q/id/62e8f0c0-8adb-eaf1-575f-4617b238f862
Stadsarchief Amsterdam (1940)
Hekelveld 15 (1940)
Vervaardiger, datum
1940
Collectie
Stadsarchief Amsterdam
trefwoorden
beschrijving
Fotograaf Frits Griek op het dak van gebouw De Arbeiderspers, Hekelveld nr.15
http://beeldbank.amsterdam.nl/afbeelding/010163003662
Nationaal Archief (1942-01-01)
Fotocollectie Elsevier (1942-01-01)
Vervaardiger, datum
1942-01-01
Collectie
Nationaal Archief
trefwoorden
  • fotografie
  • tweede wereldoorlog
  • journalistiek
  • fotografen
beschrijving
[fotograaf in aktie, op een dak en een schoorsteen]
http://www.gahetna.nl/collectie/afbeeldingen/fotocollectie/zoeken/weergave/detail/q/id/ade7f0b2-d0b4-102d-bcf8-003048976d84

Tot slot bestaat er een lijst met Nederlandse fotografen die werkzaam waren tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze lijst wordt dagelijks automatisch geactualiseerd aan de hand van nieuw ingevoerde informatie op Wikidata. Doordat bekend is welke fotograaf werkzaam was in de oorlogsperiode kan doelgericht naar nog onbekende fotocollecties gezocht worden.

Ook het eigen onderzoek door erfgoedinstellingen in bijvoorbeeld archieven levert vaak veel extra informatie op. Het publiceren van deze data op Wikidata vult de database niet alleen aan, het voorkomt ook dubbel werk in speurtochten naar collecties, gebeurtenissen en rechthebbenden. Iedereen kan de data immers gebruiken en verder aanvullen. Doe er je voordeel mee!