Back to top

In oktober 1940 moeten alle Nederlandse ambtenaren de Ariërverklaring, een afstammingsformulier, invullen en ondertekenen. Het overgrote deel van de ambtenaren doet dit, slechts tientallen weigeren. Met deze registratie is de basis gelegd voor het ontslag van alle Joodse ambtenaren in november 1940. Dit ontslag roept meer protest op, meerdere hoogleraren aan verschillende universiteiten spreken zich openlijk uit tegen deze maatregel van de Duitse bezetter. Het beroemdste voorbeeld is de protestrede van Rudolph Cleveringa in Leiden. 

Op dinsdag 26 november om tien uur ‘s ochtends protesteert Cleveringa tegen het onrecht van het ontslag van zijn joodse collega-hoogleraar Eduard Meijers. Op dit tijdstip geeft Meijers doorgaans college, ware het niet dat hij met ontslag bedreigd wordt. De protestrede is het gevolg van een vergadering van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid op de voorafgaande vrijdag. In de tussentijd wordt het nieuws verspreid, met als gevolg dat ongeveer 500 studenten aanwezig zijn bij dit geplande startschot van een staking aan de Leidse universiteit.

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1940-11-26)
'Na de rede van Prof. Cleveringa n.a.v. het ontsl[...] (1940-11-26)
Vervaardiger, datum
1940-11-26
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • universiteiten
  • studenten
  • stakingen
  • loyaliteitsverklaring
  • studentenverzet
beschrijving
'Na de rede van Prof. Cleveringa n.a.v. het ontslaan van de Joodsche Hoogleraar Meyers, besluiten de Leidsche Studenten te staken. Het moment op het Rapenburg.' Reeds in de herfst van 1940 kwam van de kant van de Nederlandse studenten een eerste principiële uiting van verzet. De protestrede van de rechtsgeleerde prof. R.P. Cleveringa naar aanleiding van het ontslag van joodse hoogleraren, werd door studenten uitgeschreven, vermenigvuldigd en verspreid. In Leiden en Delft kwam het tot proteststakingen. Spoedig kwam de bezetter met de loyaliteitsverklaring die iedere student moest ondertekenen. Het was een belofte dat afgezien werd van iedere vorm van verzet. Wie weigerde te tekenen, zou worden opgeroepen voor werk in Duitsland. Ondanks dit dreigement werd de oproep massaal genegeerd en veel studenten doken onder. Na mei 1943 namen steeds meer studenten deel aan verzetsactiviteiten.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/3a738a82-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/75bae012-21c3-4c70-0468-b0fcf91a0c72
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
Cleveringa, Prof.dr. R.P.
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • hoogleraren
  • universiteiten
  • cleveringa, rudolph pabus
  • justitie
  • verzet
  • portretten
beschrijving
Cleveringa, Prof.dr. R.P.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/cf380ee6-0259-11e7-904b-d89d6717b464/media/9e171822-2514-7f94-dce4-de60d6d04152

In zijn protestrede benadrukt Cleveringa het belang van Meijers voor de wetenschap. Ook haalt hij de Nederlandse grondwet en het Landoorlogreglement aan om het grote onrecht van het ontslag van de Joodse medewerkers te benadrukken. Tegelijkertijd roept hij op tot kalmte: ‘wij kunnen, zonder in nutteloze dwaasheden te vervallen, welke ik U met klem moet ontraden, thans niets anders doen dan ons buigen voor de overmacht.’ Hiermee raadt Cleveringa de staking niet af, hij waarschuwt vooral tegen directe confrontaties met de Duitsers.

Gevangenschap

Op de avond voorafgaand aan de protestrede heeft Cleveringa reeds zijn koffers ingepakt, hij weet welke risico’s hij loopt. En zijn voorgevoel klopt: een dag na de rede wordt Cleveringa opgepakt. Hij wordt verhoord op het Binnenhof in Den Haag en daarna opgesloten in ‘het Oranjehotel’, de Strafgevangenis te Scheveningen. In de zomer van 1941 wordt Cleveringa vrijgelaten, maar in januari 1944 wordt hij opnieuw opgepakt als represaille tegen een gewelddadige verzetsactie in Leiden. Hij wordt als gijzelaar in Kamp Vught opgesloten, totdat hij in juli 1944 wederom vrijgelaten wordt. 

In een poging de staking te verspreiden over alle Nederlandse universiteiten neemt student André Koch het initiatief om de tekst van de protestrede over te typen. In zijn studentenkamer dicteert Koch de tekst voor acht studenten met acht typemachines. Ondanks matige typevaardigheden en grote hoeveelheden bier leveren ze aan het einde van de nacht vijftig exemplaren op. Deze worden verstuurd naar diverse universiteitsbesturen en studentenorganisaties.

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1940)
Rede van Prof.Mr. R.P. Cleveringa, decaan v.d. Ju[...] (1940)
Vervaardiger, datum
Coaut: R.P. Cleveringa, 1940
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • universiteiten
  • verzet
beschrijving
Rede van Prof.Mr. R.P. Cleveringa, decaan v.d. Juridische Faculteit, naar aanleiding van het ontslag van Prof. E.M. Meyers als Hoogleeraar aan de Rijksuniversiteit te Leiden, gehouden Dinsdag 26 Nov. 1940 in het groot Auditorium.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/5df49708-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/5b6bf8ca-de39-5b23-5463-8838aa97618f

De Universiteit Leiden en Cleveringa staan niet alleen in hun protest. De eerste staking tegen het Duitse bestuur begint al op maandag 25 november in Delft. Net als een dag later in Leiden staan er stakende studenten bij de collegezalen om medestudenten over te halen mee te staken. De hoogleraren blijven college geven maar spreken voor vrijwel lege zalen. Deze zalen zijn gevuld met een aantal twijfelende studenten en studenten met nationaalsocialistische sympathieën.

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
Studenten. Reeds in de herfst van 1940 kwam van d[...]
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • studenten
  • hogescholen
  • stakingen
  • loyaliteitsverklaring
  • studentenverzet
beschrijving
Studenten. Reeds in de herfst van 1940 kwam van de kant van de Nederlandse studenten een eerste principiële uiting van verzet. De protestrede van de rechtsgeleerde prof. R.P. Cleveringa naar aanleiding van het ontslag van joodse hoogleraren, werd door studenten uitgeschreven, vermenigvuldigd en verspreid. In Leiden en Delft kwam het tot proteststakingen. Spoedig kwam de bezetter met de loyaliteitsverklaring die iedere student moest ondertekenen. Het was een belofte dat afgezien werd van iedere vorm van verzet. Wie weigerde te tekenen, zou worden opgeroepen voor werk in Duitsland. Ondanks dit dreigement werd de oproep massaal genegeerd en veel studenten doken onder. Na mei 1943 namen steeds meer studenten deel aan verzetsactiviteiten. Cultureele Leven. Hooger Onderwijs. De Delftsche studentensociëteit 'Phoenix' in 1944 in gebruik als pakhuis, na eerst tot distributiegebouw gediend te hebben.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/3a76b180-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/fc3b77d8-5467-3f60-e427-7e2fe5538366
Hal of aula van de TH Delft, waar in november 194[...]
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • hogescholen
  • gebouwen
  • studentenverzet
beschrijving
Hal of aula van de TH Delft, waar in november 1940 de staking tegen het ontslag van joodse hoogleraren begon.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/69c23e3c-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/88d62296-372b-30b4-85b1-5062c11e3189

Sluiting universiteiten

Toch slaan de stakingen niet over naar andere universiteiten. Naar aanleiding van de stakingen in Leiden en Delft worden deze universiteiten gesloten. Dit zal een grote rol hebben gespeeld in de terughoudendheid van andere universiteiten. In Utrecht en Amsterdam hebben de rectors verdere escalatie van de vertwijfelde oproepen tot staking door studenten voorkomen met het vervroegen van de kerstvakantie. Terwijl Delft in de loop van 1941 weer open gaat, blijft de Universiteit Leiden voor de duur van de Tweede Wereldoorlog gesloten. In oktober 1941 mogen de studenten uit Leiden zich bij een andere universiteit inschrijven en kunnen zij verder studeren. Een groot deel doet dit in Utrecht of Amsterdam. 

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1940)
Studenten. Reeds in de herfst van 1940 kwam van d[...] (1940)
Vervaardiger, datum
1940
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • universiteiten
  • verzet
  • documenten
beschrijving
Studenten. Reeds in de herfst van 1940 kwam van de kant van de Nederlandse studenten een eerste principiële uiting van verzet. De protestrede van de rechtsgeleerde prof. R.P. Cleveringa naar aanleiding van het ontslag van joodse hoogleraren, werd door studenten uitgeschreven, vermenigvuldigd en verspreid. In Leiden en Delft kwam het tot proteststakingen. Spoedig kwam de bezetter met de loyaliteitsverklaring die iedere student moest ondertekenen. Het was een belofte dat afgezien werd van iedere vorm van verzet. Wie weigerde te tekenen, zou worden opgeroepen voor werk in Duitsland. Ondanks dit dreigement werd de oproep massaal genegeerd en veel studenten doken onder. Na mei 1943 namen steeds meer studenten deel aan verzetsactiviteiten. Afschrift van een aanplakbiljet gepubliceerd in verband met de afzetting der Joodsche hoogleeraren.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/3a75f538-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/7c97227c-d1bc-c02e-3111-cbe79a9a7186
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1941 - 1944)
Studenten. Reeds in de herfst van 1940 kwam van d[...] (1941 - 1944)
Vervaardiger, datum
1941 - 1944
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • studenten
  • hogescholen
  • loyaliteitsverklaring
  • stakingen
  • studentenverzet
beschrijving
Studenten. Reeds in de herfst van 1940 kwam van de kant van de Nederlandse studenten een eerste principiële uiting van verzet. De protestrede van de rechtsgeleerde prof. R.P. Cleveringa naar aanleiding van het ontslag van joodse hoogleraren, werd door studenten uitgeschreven, vermenigvuldigd en verspreid. In Leiden en Delft kwam het tot proteststakingen. Spoedig kwam de bezetter met de loyaliteitsverklaring die iedere student moest ondertekenen. Het was een belofte dat afgezien werd van iedere vorm van verzet. Wie weigerde te tekenen, zou worden opgeroepen voor werk in Duitsland. Ondanks dit dreigement werd de oproep massaal genegeerd en veel studenten doken onder. Na mei 1943 namen steeds meer studenten deel aan verzetsactiviteiten. Studenten Sociëteit 'Hermes' te Rotterdam, door Jeugdstorm in beslag genomen.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/3a7654ec-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/99ee7bdd-4a91-e0e9-844a-ef6cd0d4efec

Nieuwe moeilijkheden komen in maart 1943 wanneer de studenten een loyaliteitsverklaring moeten tekenen. Hierin moeten zij verklaren zich te onthouden van tegen het Duitse Rijk gerichte handelingen. Weigeraars mogen geen college meer volgen. Toch tekent het overgrote deel van de studenten de loyaliteitsverklaring niet. Dit heeft grote gevolgen voor de studenten. Mannelijke studenten worden opgeroepen voor de Arbeitseinsatz en moeten zich gedwongen melden bij Kamp Erika in Ommen. Vanaf hier worden zij doorgezonden naar Duitsland.

Overzicht van barakken en tenten van kamp Ommen, [...]
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • studenten
  • loyaliteitsverklaring
  • arbeidsinzet
  • interneringskampen
  • studentenverzet
beschrijving
Overzicht van barakken en tenten van kamp Ommen, waar 3800 studenten die weigerden de loyaliteitsverklaring te tekenen, geïnterneerd werden voordat ze in Duitsland tewerk gesteld werden.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/69c1d24e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/e36fef06-7695-2ab3-a269-268507455ff4
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (Mei 1943)
`Ommen Cabaret'; `7/14 Mei 1943'. Ommen. (Betreft[...] (Mei 1943)
Vervaardiger, datum
D.P.J. Mulder, Mei 1943
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • tewerkstelling
  • kampen
  • loyaliteitsverklaring
  • cabaret
  • studentenverzet
beschrijving
`Ommen Cabaret'; `7/14 Mei 1943'. Ommen. (Betreft het strafkamp Erica te Ommen.)
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/d28fcb14-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/052db2bc-a7c6-11ce-6502-c4ae540c5abd

Wanneer de studenten zich niet melden in Ommen, dreigen ze te worden opgepakt. Dit dwingt veel studenten de onderduik in. Vanaf het begin zijn er al studenten betrokken bij verzet tegen de Duitse bezetter. Niet alleen met stakingen tegen het ontslag van Joodse hoogleraren, maar bijvoorbeeld ook in de onderduikhulp en bij het vervalsen van persoonsbewijzen. Zo vormt de protestrede van Cleveringa, en die van vele andere hoogleraren aan diverse universiteiten, niet alleen het startschot van stakingen in Leiden en Delft maar ook van veel meer verzet door Nederlandse studenten.

Zes Amsterdamse studenten aan het aardappelschill[...] (<1945)
Vervaardiger, datum
<1945
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • dagelijks leven
  • studentenverzet
beschrijving
Zes Amsterdamse studenten aan het aardappelschillen. Van links naar rechts: Frits(?), Victor van Dijk, Wil Bexterman, Gijs Gorter, Will Fort en Marjolein Heijermans. De groep maakte deel uit van het Amsterdamse studentenverzet in nauwe samenwerking met de illegale studentencontactcommissie. Ze kwam dagelijks bijeen in de Oudemanhuispoort en regelde voornamelijk onderduikhulp en vervalsingswerk.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/6516ca42-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/80d26dd0-4715-1f03-8f56-21733a086d20
Groepsportret van jolige studenten voor hun onder[...]
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • schuilplaatsen
  • studenten
  • studentenverzet
  • onderduik
beschrijving
Groepsportret van jolige studenten voor hun onderduikhuisje 'De Hut' in de bossen
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/69732428-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/00c47346-ae11-fe7d-4035-ac56875b8983
Broer en zus Ivo en Lydia Schöffer bezig met verv[...]
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • vervalsingen
  • studentenverzet
beschrijving
Broer en zus Ivo en Lydia Schöffer bezig met vervalsen van papieren. Ivo in korte broek om jonger te lijken en zo tewerkstelling in Duitsland te ontlopen. De Amsterdamse student Ivo Schöffer verborg onderduikers in zijn dispuutshuis Unica aan de Reguliersgracht 34B. Het vervalsingswerk wordt hier verricht in zijn ouderlijk huis, Hacqartstraat 6 in Amsterdam.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/6603e5e8-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/4e5d746f-9da0-4f5f-6e8b-d168156f1803

Vrijwel direct na de Duitse inval begon Bernard IJzerdraat zich te verzetten. Hij voorspelde in zijn illegale blad het Geuzenbericht o.a. de invoering van een bonnenstelsel en de arbeidsinzet. Al snel was hij de initiatiefnemer van de verzetsgroep de Geuzen.

De April-meistakingen beginnen op 29 april 1943 bij machinefabriek Stork in Hengelo. De volgende dagen verspreiden de stakingen zich over het grootste deel van het land. Wat gaat er vooraf aan de April-meistakingen?

De Februaristaking kwam niet ineens uit de lucht vallen in februari 1941, er gingen een reeks van ontwikkelingen aan vooraf: onrust in de Amsterdamse Jodenbuurt en de eerste grootschalige razzia tijdens de Tweede Wereldoorlog.