Back to top

Het grote startsein voor de bevrijding van Europa wordt gegeven met Operatie Overlord, oftewel D-Day, op 6 juni 1944. Maar het duurt tot september 1944 voor de eerste Amerikaanse soldaten de Nederlandse grens passeerden in Limburg. In de tussentijd staan de Nederlandse kranten vol met verslagen van de gevechten aan zowel het Oost- als Westfront. Hoe was de stemming in bezet Nederland tijdens deze periode van wachten op de eigen bevrijding?

Geruchten en wensdenken

Vanaf het begin van de bezetting volgt het overgrote deel van de Nederlandse bevolking de oorlogshandelingen op de voet. Dit gebeurt via verschillende kanalen, zoals de gelijkgeschakelde kranten die onder Duitse censuur staan, het (illegaal) luisteren naar de radio, illegale kranten en het verder doorvertellen van deze informatie. Er doen de wildste geruchten de ronde en men speculeert flink. Het vertrouwen in de Duitse nederlaag is alom aanwezig, ook al bestaat dit toch vooral uit wensdenken. 

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (Juni 1944)
Amerikaanse gewonde tijdens D-day. (Juni 1944)
Vervaardiger, datum
Juni 1944
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • d-day
  • gewonden
  • invasie
beschrijving
Amerikaanse gewonde tijdens D-day.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/b2100e86-0259-11e7-904b-d89d6717b464/media/0f07122c-99ec-1f03-9bd0-63ffffe111de
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1944-06-06)
Amerikaanse soldaten tijdens D-day (1944-06-06)
Vervaardiger, datum
1944-06-06
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • amerikaanse strijdkrachten
  • d-day
  • invasie
beschrijving
Amerikaanse soldaten tijdens D-day
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/b1fdd392-0259-11e7-904b-d89d6717b464/media/10a5b997-1f37-5d83-05d4-5979d7aadb27
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1944)
The Yanks in the ETO. This was really something..[...] (1944)
Vervaardiger, datum
1944
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • logistiek
  • d-day
  • invasie
beschrijving
The Yanks in the ETO. This was really something.... a floating dock. Ten days after D-Day, we towed in synthetic harbors from England in sections, assembled them and put them in position off the beaches at Arromunches and Vierville. Each harbor was as big as Gibraltar - built to land 12,000 tons land 2,500 vehicles a day. Chalk up another job for the Seabees.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/b210ddde-0259-11e7-904b-d89d6717b464/media/a42598d5-5cf9-adbb-0328-e334f900050c
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1944-08-01)
Tweede Wereldoorlog. Frankrijk . Invasie in Norma[...] (1944-08-01)
Vervaardiger, datum
fotograaf onbekend, 1944-08-01
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • duitse strijdkrachten
  • krijgsgevangenen
  • kinderen
  • invasie
beschrijving
Tweede Wereldoorlog. Frankrijk . Invasie in Normandië. D-day. Een jonge Duitse militair is krijgsgevangen gemaakt door de Britten tijdens de aanval op Caen, Frankrijk. Hij is niet erg onder de indruk.juni 1944.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/ff2d984a-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/24da3793-2a09-bd6e-c44a-fb7a8ea9fa63

De breed gedeelde overtuiging is dat de geallieerden vroeg of laat op het Europese vasteland zullen landen en vervolgens overwinnen.[1] Een eerste teken van hoop komt in de zomer van 1943. Na de geallieerde landing op Sicilië feliciteren mensen elkaar op straat in Amsterdam, waar de cafés vol zitten en op straat vuurwerk afgestoken wordt.[2]

In de zomer van 1944 is de spanning flink opgebouwd, want wanneer zouden de bevrijders komen? Het bericht van de geallieerde invasie in Normandië bereikt Nederland diezelfde ochtend met de woorden: ‘Hier, Radio Oranje, stem van strijdend Nederland. Troepen van het geallieerd expeditieleger zijn hedenmorgen geland op de Franse kust.’ Vanwege het slechte weer in zowel bezet Nederland als in Normandië komt dit bericht enigszins als een verrassing. Het nieuws wordt al snel mondeling verspreid, men schreeuwt het elkaar toe. Er gingen meteen optimistische geruchten rond, er zouden ook landingen hebben plaatsgevonden bij Calais en zelfs in België. Het kon dan ook niet meer lang duren voordat er in Nederland gevochten zou worden om het land te bevrijden.

Verschillen in verslaggeving

De kranten staan al jaren vol met berichten over het Oostfront en nu komt daar dus ook het Westfront bij. De berichten in de uitgesproken nationaalsocialistische kranten zijn aanvankelijk erg hoopvol; de geallieerden zullen snel terug de zee in gedreven worden. Ook de gelijkgeschakelde kranten spreken vooral over Duitse successen. Aan de andere kant laten Radio Oranje en de illegale bladen ook hoopvolle geluiden horen, maar dan met betrekking tot het slagen van de geallieerde invasie. De toespraken van minister-president Gerbrandy via Radio Oranje wordt in veel illegale bladen afgedrukt als luisterpost. Zo wordt zijn boodschap wijd verspreid.

Hij spreekt het Nederlandse volk ook toe over de invasie: ‘Nu de Geallieerde mokerslag neerkomt op de Hitlers Atlantische wal, gaat door ons allen een siddering van ontroering'.[3] Terwijl de nationaalsocialistische kranten spreken over enorm veel geallieerde verliezen benadrukt Gerbrandy dat de verliezen ‘geringer dan verwacht’ zijn.[4] Toch vallen op 6 juni 1944 zo’n 10.000 geallieerde troepen op de Normandische stranden. Het verschil in berichtgeving is opvallend. Beide partijen proberen zichzelf zo voordelig mogelijk neer te zetten. Toch is het oorlogsverloop goed te volgen via de gelijkgeschakelde kranten in bezet Nederland. De bevolking kan lezen over de val van Cherbourg, Caen en uiteindelijk Parijs op 25 augustus 1944.

De geallieerde invasie begonnen IN NORMANDIE TUSSCHEN HAVRE EN CHERBOURG (1944-06-06)
Algemeen Handelsblad
http://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000047347:mpeg21:a0001
Koninklijke Bibliotheek (1944-06-07)
GEVECHT OM CAEN. (1944-06-07)
Arnhemsche courant
http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010330032:mpeg21:a0005
Koninklijke Bibliotheek (1944-06-09)
COTENTIN (1944-06-09)
Het nationale dagblad : voor het Nederlandsche volk
http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011129402:mpeg21:a0004
Koninklijke Bibliotheek (1944-06-27)
CHERBOURG BEVRYD! (1944-06-27)
De Oranje gids : voor: vrijheid, waarheid en recht
http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010435581:mpeg21:a0001

De instorting nabij

Loe de Jong spreekt op 1 september 1944 voor Radio Oranje over ‘de snel-naderende ineenstorting van Duitsland’. Twee dagen later vertelt Koningin Wilhelmina het Nederlandse volk via Radio Oranje: ‘Gij weet dat de bevrijding voor de deur staat’. Vervolgens kondigt Gerbrandy op 4 september 1944 via de radio foutief de bevrijding van Breda aan. De volgende dag ontstaat Dolle Dinsdag. Er breekt paniek uit onder de Duitsers en NSB’ers, waarna velen vluchten. Veel Nederlanders zijn in feeststemming en maken zich klaar om de bevrijders te begroeten. De geallieerden rukken inderdaad hard op, zo hard dat zelfs de legerleiding niet precies weet waar de troepen zich bevinden. In werkelijkheid was Antwerpen bevrijd maar de Nederlandse grens nog niet overschreden. Dit gebeurt een aantal dagen later, waarna op 14 september 1944 met Maastricht de eerste Nederlandse stad bevrijd wordt.

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1944-09-04)
Bevrijding Antwerpen. Grote Markt. (1944-09-04)
Vervaardiger, datum
1944-09-04
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • burgerbevolking
  • bevrijding
  • geallieerden
  • belgen
beschrijving
Bevrijding Antwerpen. Grote Markt.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/b0cef76c-0259-11e7-904b-d89d6717b464/media/bbfeca48-1595-95f2-9386-8376b0c234bd
ZB Planbureau en Bibliotheek van Zeeland (1944-09-05)
Duitse aftocht op dolle dinsdag, paarden en wagen[...] (1944-09-05)
Vervaardiger, datum
Milliano, O. de, 1944-09-05
Collectie
ZB Planbureau en Bibliotheek van Zeeland
trefwoorden
geschiedenis 1940-1945
beschrijving
Duitse aftocht op dolle dinsdag, paarden en wagens.
http://digitaal.zeeuwsebibliotheek.nl/foto/7d920228-97d0-11e3-b73d-03a968010816
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (September 1944)
Bevrijding Maastricht. (September 1944)
Vervaardiger, datum
G.M. Nafzger, September 1944
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bevrijding
  • geallieerden
  • straatbeelden
  • intochten
beschrijving
Bevrijding Maastricht.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/bca4c3a4-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/7951877f-73d8-fe95-6186-a54f48d186b2

Het verdere verloop van de bevrijding toont dat De Jong’s uitspraak voorbarig is geweest, Duitsland stortte niet zomaar ineen. Met de mislukking van Operatie Market Garden blijkt de Duitse veerkracht sterker dan gedacht. Voor het zuidelijke gedeelte van Nederland staat de bevrijding voor de deur, maar het noorden beleeft nog de Hongerwinter.

[1] Bart van der Boom, ‘We leven nog’. De stemming in bezet Nederland (Amsterdam 2003) 104-109.
[2] Van der Boom, ‘We leven nog’, 115.
[3] Hilversum II, 6-6-1944. bit.ly/2Rm2XLr.
[4] Ibidem.