Back to top

Twintig witte bussen met een groot rood kruis op het dak, rijden op 24 april 1945 weg van vrouwenkamp Ravensbrück. De 800 vrouwelijk passagiers zijn Nederlandse, Belgische, Poolse en Franse kampgevangenen. Het Zweedse Rode Kruis is met Duitse toestemming in staat om de gevangenen door de frontlinies in veiligheid te brengen in het neutrale Zweden. Dit is onderdeel van een grote reddingsactie, binnen een paar dagen worden ruim 7000 vrouwen gered uit Ravensbrück.

Maar de witte bussen zijn een uitzondering. Vanwege de naderende geallieerde troepen worden de meeste kampen vlak voor de bevrijding ontruimd. Dat betekent een lange stoet van uitgeputte gevangenen in dunne kleding op houten schoenen, die te voet en onder Duitse bewaking verder het Duitse rijk in worden gedreven. Dodenmarsen, worden ze nu genoemd. Zo willen de Duitsers voorkomen dat de overlevers kunnen getuigen over nazi misdaden. De ontruimingen beginnen in de herfst van 1944, vanuit onder andere Auschwitz-Birkenau, en duren tot mei 1945. Alleen de zieken blijven achter.

Dodenmarsen

Tijdens deze dodenmarsen overlijden veel gevangenen in de vrieskou. En wanneer de gevangenen niet meer in staat zijn om te lopen of achterop raken worden ze doodgeschoten. Een deel van deze dodenmarsen worden versneld door de gevangenen op open treinwagons te laden en ze te vervoeren naar de overgebleven kampen in centraal Duitsland, zoals Bergen-Belsen, Buchenwald en Dachau.

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (eind april 1945)
Het concentratiekamp Hurlach bij Landsberg. Het k[...] (eind april 1945)
Vervaardiger, datum
Legerfotograaf C.I.C., Hq 36th U.S. Infantry Division, eind april 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bevrijding
  • lijken
  • spoorwegen
  • gevangenen
  • concentratiekampen
  • oorlogsslachtoffers
beschrijving
Het concentratiekamp Hurlach bij Landsberg. Het kamp werd eind april bevrijd door een eenheid van het 143e Reg. Inf. van de 36e Inf. Div. Hurlach, ook genaamd Kaufering IV, was een sateliet kamp van KZ Dachau. Op 29 april bevonden zich 3000 gevangenen in het kamp. Het was een werkkamp voor diverse nationaliteiten. Foto’s zijn geplakt op 20 losse vellen, gemaakt door de legerfotograaf van C.I.C. Hq. 36th US Infantry. Foto’s tonen het kamp met de barakken, lange rijen doden, groepjes doden in een bos en twee foto’s van een trein met doden.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/42a1c188-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/c29c683c-e01a-223f-7382-aa5e687321ed

Grote toestroom

De mensen die een dodenmars overleven worden in de kampen aan het werk gezet. Bergen-Belsen, Buchenwald en Dachau  barsten uit hun voegen door de grote toestroom van gevangenen. De omstandigheden in de kampen gaan hierdoor nog verder achteruit. Er breken besmettelijke ziektes uit en een deel van de overlevenden van de dodenmarsen overlijdt alsnog. Dan volgen er nieuwe dodenmarsen, wie de eerste keer overleefde, wordt nu een tweede of zelfs een derde keer naar andere kampen gedreven. Maar een klein deel van de gevangenen die aan de dodenmarsen zijn begonnen, maakt de bevrijding in de kampen in centraal Duitsland mee.

Bevrijding

Een van de grootste en oudste kampen in centraal Duitsland, Kamp Buchenwald, wordt op 11 april bevrijd.  In de dagen ervoor wordt het kamp deels ontruimd, maar het lukt het de Duitse bewakers niet alle gevangenen weg te krijgen. Op 9 april komen de gevangenen nog in opstand, ze bestormen de wachttorens en doden de overgebleven bewakers. De geallieerden arriveren twee dagen later. Kamp Buchenwald komt onder Sovjet controle, in het kamp worden voormalige nazi’s en anti-communisten opgesloten.

Grote groep bevrijde Nederlanders uit concentrati[...]
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • bevrijding
  • gevangenen
  • nederlanders
  • concentratiekampen
beschrijving
Grote groep bevrijde Nederlanders uit concentratiekamp Buchenwald.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/63649c7e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/e573eaf3-5fef-7ab3-fb43-f0cbad96141a
Groep bevrijde Nederlanders uit kamp Buchenwald.
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • bevrijding
  • gevangenen
  • nederlanders
  • concentratiekampen
beschrijving
Groep bevrijde Nederlanders uit kamp Buchenwald.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/63650344-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/643600fb-78ed-3ca6-3fdf-55f70b2cfe49
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1945)
Aankomst van de Amerikanen, gezien vanuit Kamp Bu[...] (1945)
Vervaardiger, datum
1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • amerikaanse strijdkrachten
  • bevrijding
  • geallieerden
  • concentratiekampen
beschrijving
Aankomst van de Amerikanen, gezien vanuit Kamp Buchenwald.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/b7ed9fa2-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/9b640217-08da-e116-26a2-b88e0adc311c

 

Joodse bewakers

Een dag na de bevrijding van Kamp Buchenwald worden de bijna 900 gevangenen van Kamp Westerbork bevrijd door de Canadezen. Dit zijn vooral de Duitse vluchtelingen die het vluchtelingenkamp in 1938 hebben opgebouwd. Zij hadden prominente posities binnen het kamp en het Joodse zelfbestuur.

 Na de bevrijding moeten de dan voormalige gevangenen in het kamp blijven. Nederland is niet volledig bevrijd en er is kans op de verspreiding van besmettelijke ziektes. Toch wordt het kamp vanaf 24 april al gebruikt voor de internering van NSB’ers en anderen die van collaboratie worden verdacht. De Joodse ex-gevangenen wonen dan nog in het kamp en worden ingezet als bewakers. 

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1945-04-12)
Bevrijding kamp Westerbork door de Canadezen. Ama[...] (1945-04-12)
Vervaardiger, datum
1945-04-12
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bevrijding
  • doorgangskampen
  • pantservoertuigen
  • jodenvervolging
  • canadese strijdkrachten
  • concentratiekampen
beschrijving
Bevrijding kamp Westerbork door de Canadezen. Amateurfoto
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/172e4d50-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/5dfedcd0-939c-2ed7-c736-46c9bc2452f5
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1945-04-12)
Bevrijding kamp Westerbork door de Canadezen. (1945-04-12)
Vervaardiger, datum
1945-04-12
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bevrijding
  • doorgangskampen
  • canadese strijdkrachten
  • concentratiekampen
beschrijving
Bevrijding kamp Westerbork door de Canadezen.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/172eb9fc-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/c9bb5669-3ca8-155d-e5d2-59e4672200a2
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1945-04-12)
Canadese bevrijders kamp Westerbork. (1945-04-12)
Vervaardiger, datum
1945-04-12
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bevrijding
  • doorgangskampen
  • canadese strijdkrachten
  • jodenvervolging
  • groepsportretten
  • concentratiekampen
beschrijving
Canadese bevrijders kamp Westerbork.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/1732707e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/ec35bea6-79b6-970b-eba3-899792ebcab3
Nationaal Archief (1945-01-01)
Fotocollectie Elsevier (1945-01-01)
Vervaardiger, datum
1945-01-01
Collectie
Nationaal Archief
trefwoorden
  • kampen
  • koninklijk huis
  • bevrijdingen
  • prinsen
  • bernhard, prins
  • tweede wereldoorlog
beschrijving
Prins Bernhard bij de bevrijding van kamp Westerbork
http://www.gahetna.nl/collectie/afbeeldingen/fotocollectie/zoeken/weergave/detail/q/id/adcea706-d0b4-102d-bcf8-003048976d84
Sjerp door kampgevangenen aangeboden aan de heer [...] (1945)
Vervaardiger, datum
1945
Collectie
Herinneringscentrum Kamp Westerbork
trefwoorden
  • bevrijding
  • herinneringen
  • doorgangskampen
beschrijving
Sjerp door kampgevangenen aangeboden aan de heer A. van As, ter herinnering aan de bevrijding op 12 april 1945.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/9e7d6a34-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/229d9c63-c59f-fa21-36b4-d083559c0bb6
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1945-04-12)
Groepsfoto met Canadese bevrijders, 12 april 1945[...] (1945-04-12)
Vervaardiger, datum
1945-04-12
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bevrijding
  • doorgangskampen
  • jodenvervolging
  • canadese strijdkrachten
  • concentratiekampen
beschrijving
Groepsfoto met Canadese bevrijders, 12 april 1945. Amateurfoto
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/172f2bb2-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/e9153c75-992d-ca2f-d88b-40cbac2f6efd

Tyfus epidemie

Op 15 april 1945 volgt de bevrijding van Kamp Bergen-Belsen. De bevrijding is geweldloos, mede dankzij een overeenkomst gesloten door Reichsführer der SS Heinrich Himmler. Vanaf 13 april wordt het gebied rondom Bergen-Belsen een neutrale zone. Wanneer de Britse en Canadese troepen twee dagen later arriveren treffen ze gevangenen die al dagenlang zonder voedsel en water zitten en duizenden onbegraven lijken aan. Om de heersende tyfus epidemie te bestrijden wordt het kamp platgebrand. De bevrijde gevangenen worden ondergebracht in een zogenaamd displaced persons camp. Daar overlijden toch nog veel  voormalig gevangenen aan de gevolgen van hun gevangenschap.  

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (april 1945)
Bergen-Belsen. (april 1945)
Vervaardiger, datum
april 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bevrijding
  • vrouwen
  • overlevenden
  • concentratiekampen
beschrijving
Bergen-Belsen.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/178bbc4c-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/f77e9e28-77e0-7d77-453e-62e6ef7f4873
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (mei 1945)
Een Canadese soldaat maakte deze foto in mei 1945[...] (mei 1945)
Vervaardiger, datum
mei 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bevrijding
  • canadese strijdkrachten
  • concentratiekampen
beschrijving
Een Canadese soldaat maakte deze foto in mei 1945 in het zojuist bevrijde Kamp Bergen Belsen. Bergen-Belsen werd op 15 april 1945 door de Britten bevrijd. In het kamp waren vele lichamen van de slachtoffers nog niet begraven. Vanwege de mogelijke verspreiding van ziektes werd besloten de barakken te verbranden.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/aa7840a2-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/0f17644e-bcba-b2b0-5713-15914d0af2ba
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (mei 1945)
Belsen horror camp. A man too weak to stand, almo[...] (mei 1945)
Vervaardiger, datum
mei 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bevrijding
  • honger
  • overlevenden
  • concentratiekampen
  • ziekten
beschrijving
Belsen horror camp. A man too weak to stand, almost too weak to drink the soup which has been brought to him.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/178b437a-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/8022fdb3-cc90-ab41-8c4d-c5e8d8eaf692
Verzetsmuseum Amsterdam (april/mei 1945)
Vrouwelijke kampbewoners bijeengepakt in gang die[...] (april/mei 1945)
Vervaardiger, datum
april/mei 1945
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • bevrijding
  • bewaking
  • concentratiekampen
beschrijving
Vrouwelijke kampbewoners bijeengepakt in gang die dienst doet als ziekenhuis. De foto's zijn bij de bevrijding van het kamp gemaakt (15 april 1945) en later als serie in een mapje verkocht.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/659522b6-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/c4e5f27e-9af8-fd6d-44fe-2b78c6f21baa
 
Later in april worden nog twee grote kampen bevrijd: op 29 april Dachau en op 30 april Ravensbrück. In Dachau is dan net een trein aangekomen met gevangenen van een dodenmars. Zij waren op 7 april vertrokken uit Buchenwald, slechts een paar dagen voor de bevrijding van het kamp. Na een mars van 9 kilometer worden de ruim 5000 gevangenen op treinwagons geladen. Er volgt een reis die door de gebombardeerde treinrails en de ontwikkelingen aan het front uiteindelijk 22 dagen duurt. Nog geen 900 gevangenen bereiken Dachau levend en maken daar de volgende dag de bevrijding mee. Dan is het leed nog niet geleden, de helft van de overlevers overlijdt na de bevrijding.
Regionaal Archief Nijmegen (1945-05-01)
Repatriëring Dachau repatriëring (1945-05-01)
Vervaardiger, datum
Foto Grijpink Nijmegen, 1945-05-01
Collectie
Regionaal Archief Nijmegen
trefwoorden
repatriëring
beschrijving
Repatriëring Dachau. Links Jac. van Goethem (Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten)
https://studiezaal.nijmegen.nl/ran/_detail.aspx?xmldescid=2305912359
Regionaal Archief Nijmegen (1945-05-01)
Repatriëring Dachau repatriëring (1945-05-01)
Vervaardiger, datum
Foto Grijpink Nijmegen, 1945-05-01
Collectie
Regionaal Archief Nijmegen
trefwoorden
repatriëring
beschrijving
Repatriëring Dachau. Zittend derde van rechts Jac. van Goethem behorend tot de NBS (Nederlandse Binnenlandse Sstrijdkrachten)
https://studiezaal.nijmegen.nl/ran/_detail.aspx?xmldescid=2305912340
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1945-06-08)
Zij zijn blij de hel van concentratiekamp Dachau [...] (1945-06-08)
Vervaardiger, datum
1945-06-08
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bevrijding
  • gevangenen
  • vliegvelden
  • gerepatrieerden
  • concentratiekampen
beschrijving
Zij zijn blij de hel van concentratiekamp Dachau overleefd te hebben. Vliegveld Eindhoven. Joodse gevangenen?
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/363ce2d8-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/0bc23f30-a9d6-da8f-14d2-2d87b6828cab
Tweede Wereldoorlog, gevangenissen. Concentratiek[...] (1945-05-03)
Vervaardiger, datum
UPI/Fotograaf onbekend, 1945-05-03
trefwoorden
  • bevrijding
  • gevangenen
  • politieke gevangenen
  • concentratiekampen
beschrijving
Tweede Wereldoorlog, gevangenissen. Concentratiekamp Dachau, Duitsland, 3 mei 1945. Foto: Gevangenen, ook erg jonge, bij het hek (dat normaal onder stroom stond) juichen naar de Amerikaanse bevrijders, sommige van hen dragen blauw/ wit gestreepte gevangeniskleding. Deze gevangen zouden als eerste naar het crematorium worden gestuurd.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/f8dab784-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/ca823ec4-8e4d-c094-dee2-2beb1a5fac4f

De witte bussen die op 24 april uit Ravensbrück naar de vrijheid vertrokken redden op de valreep veel vrouwen. Op 27 en 28 april wordt ook Ravensbrück ontruimd en vertrekt de dodenmars met zo’n 15.000 gevangenen. Alleen de ruim 3000 zieken blijven achter. Zij worden op 30 april door het Sovjetleger bevrijd. Een paar uur later stuit het Sovjetleger op de overlevers van dodenmars. De SS kon niet voorkomen dat overlevers over  de misdaden in de kampen getuigden. Het grootste deel van de Nederlandse vrouwen is dan al in het veilige Zweden.

Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen (OVCG)
Foto van een tekening, gemaakt in het kamp Ravens[...]
Collectie
Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen (OVCG)
trefwoorden
concentratiekampen
beschrijving
Foto van een tekening, gemaakt in het kamp Ravensbruck door Aat Breur-Hibma. De tekening is onderdeel van de Collectie Rijksprentenkabinet in het Rijksmuseum te Amsterdam.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/7fb3c260-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/0f89a28d-bef0-80c7-c44f-fce0f92f2fbf
Vrouwen in gevangeniskleding buiten aan het werk [...]
Collectie
Libertum
trefwoorden
  • bomen
  • vrouwen
  • arbeid
  • kleding
  • gevangenen
  • concentratiekampen
beschrijving
Vrouwen in gevangeniskleding buiten aan het werk in Ravensbrück bij een lorrie.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/87d7dbde-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/ff6eef14-3856-0320-e639-8709afbed37d
Groepje vrouwen staande voor de barak. Eén vrouw [...] (1945)
Vervaardiger, datum
1945
Collectie
Verzetsmuseum Amsterdam
trefwoorden
  • repatriëring
  • vrouwen
  • recreatie
beschrijving
Groepje vrouwen staande voor de barak. Eén vrouw met een hond in haar armen. Foto uit een reeks van acht. Foto's zijn gemaakt in het herstellingskamp Scatos in Göteborg van vrouwen uit kamp Ravensbrück: Barbara van Beek, Rie Conradie, Liesbeth Kasulakov, A. van Kampen, Lies Karel, To Pigge, Do Sodderland, Coba Veltman, Annie van Zetten, Mathilde (uit Duitsland), Mevr. F.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/62759854-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/d90248ce-a992-7db1-370c-0124c6883926

Als een van de laatste kampen wordt Mauthausen op 5 mei 1945 bevrijd door de Amerikanen. Dan is ook Nederland de capitulatie ondertekend. Voor de meest zieke en ondervoede voormalig gevangenen komt de bevrijding te laat, ze overlijden in vrijheid. De overlevers beginnen hun tocht naar huis. Dit gebeurt op eigen initiatief of via repatriëring door de Nederlandse overheid. Thuis wacht hen niet altijd een warm welkom, er is onbegrip. De achterblijvers zijn niet in staat om de gruwelen uit de kampen te bevatten of de overlevers zijn niet in staat om deze te vertellen.