Ga direct naar: Hoofdnavigatie
Ga direct naar: Inhoud
Oprichting van de NSB 13 december 2022 5 minuten leestijd

De oprichting van de NSB

Op maandag 14 december 1931 verzamelde zich in een gehuurd zaaltje (kosten: twee gulden) in het vergadergebouw van de Christelijke Jongemannen Vereeniging aan het Domplein in Utrecht een twaalftal Utrechtenaren. Zij gaven gehoor aan de oproep van Anton Mussert, die als hoofdingenieur bij de Provinciale Waterstaat van Utrecht landelijke bekendheid genoot om het programma van zijn partij-in-wording te bespreken. Deze vergadering, die de geschiedenisboeken is ingegaan als de oprichtingsbijeenkomst van de NSB, was bepaald geen grootse gebeurtenis.

Edwin Klijn en Robin Te Slaa
Deel dit artikel
De derde NSB Landdag, gehouden op zaterdag 30 maart 1935 in het RAI gebouw te Amsterdam. Mussert spreekt tot de menigte. Bron: NIOD.
De derde NSB Landdag, gehouden op zaterdag 30 maart 1935 in het RAI gebouw te Amsterdam. Mussert spreekt tot de menigte. Bron: NIOD.
De derde NSB Landdag, gehouden op zaterdag 30 maart 1935 in het RAI gebouw te Amsterdam. Mussert spreekt tot de menigte. Bron: NIOD.

De oprichting

Toen de NSB werd opgericht op 14 december 1931, had Nederland al verscheidene fascistische en nationaalsocialistische splinterpartijtjes gekend. Groot werden ze echter niet. Het vroege Nederlandse fascisme kende verschillende kleurrijke figuren maar geen leiders die de massa wisten te beroeren of een goede organisatie op touw konden zetten. Het versplinterde fascistische milieu kan met drie woorden worden gekarakteriseerd: fusie en ruzie.

Volgens het partijprogramma was het leidend beginsel van Mussert's partij als volgt: 'Voor het zedelijk en lichamelijk welzijn van een volk is noodig een krachtig Staatsbestuur, zelfrespect van de natie, tucht, orde, solidariteit van alle bevolkingsklassen en het voorgaan van een algemeen (nationaal) belang boven het groepsbelang en van het groepsbelang boven het persoonlijk belang'. De NSB profileerde zich als nationalistisch, antidemocratisch en daadkrachtig: Fascistenstaat heeft ruggegraat en Genoeg gepraat, NSB is daad.

Het publiek van de oprichtingsbijeenkomst bestond hoofdzakelijk uit arbeiders en – een vaste component bij iedere marginale fascistische vergadering in die tijd – een ‘mol’ van een concurrerende splinterpartij. Na afloop meldden slechts vier aanwezigen zich aan als NSB-lid, inclusief de spion. Naar verluidt vonden de overige bezoekers de NSB te burgerlijk en te weinig volks.

Mens
Anton Mussert

Anton Adriaan (Ad) Mussert (Werkendam, 11 mei 1894 – Den Haag, 7 mei 1946) was ingenieur en de oprichter en leider van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB). Vanaf december 1941 was zijn beweging de enige toegestane politieke partij in Nederland. Mussert kreeg een jaar daarna van de bezetter de titel 'Leider van het Nederlandsche volk'. Na de bevrijding werd hij schuldig bevonden aan hoogverraad en ter dood veroordeeld. Bron: WO2 Biografieën Netwerk Oorlogsbronnen.

Meer over Anton Mussert
Eerste brochure van de NSB: 'Programma', Utrecht, december 1931. Bron: NIOD.
Eerste brochure van de NSB: 'Programma', Utrecht, december 1931. Bron: NIOD.
Eerste brochure van de NSB: 'Programma', Utrecht, december 1931. Bron: NIOD.

Duitsland als gidsland

Mussert liet zich aanvankelijk graag inspireren door Mussolini en Hitler en nam zelfs een keer de moeite om de laatstgenoemde met eigen ogen te zien spreken. In een rapport, gedateerd op 21 april 1932, meldde het Auswärtige Amt dat de NSB-leider kort daarvoor in Düsseldorf een toespraak van Hitler had bijgewoond. De dienst stelde dat er geen samenwerking tussen de NSDAP en Hollandse nazi-partijtjes bestond. De nazipartij wenste zich niet in de binnenlandse politiek van het buurland te mengen. De Madurodam-achtige omvang van de Hollandse partijtjes speelde hierbij ongetwijfeld ook een rol.

Organisatie
NSDAP

De NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei) werd opgericht op 24 februari 1920 en kwam in 1933 aan de macht. Vanaf dat jaar werden alle andere politieke partijen verboden. De NSDAP en al haar dochterorganisaties werden in 1945 door de geallieerden als misdadige organisatie verboden en ontbonden verklaard en haar vermogen werd in beslag genomen. In 1949 werd in de toen ontstane Bondsrepubliek Duitsland en de DDR alle propaganda voor de partij in geschrift, woord of symbool verboden.

Meer over NSDAP

Gered door de pers

In mei 1932 telde de NSB slechts honderd leden en in de zomer van 1932 was Musserts splinterpartijtje  op sterven na dood. Financieel wanbeleid van chef de bureau Rutgers bracht de NSB zelfs op de rand van een faillissement. Terwijl Mussert een vroegtijdige aftocht ternauwernood wist voorkomen, leken plotseling de kansen voor zijn zieltogende partijtje te keren. De landelijke pers toonde belangstelling voor de NSB.

Het was de liberale pers die de NSB halverwege 1932 introduceerde bij het grote publiek. In de NRC verscheen op 29 juni een uitvoerig interview met Mussert. Zijn betrokkenheid stond er volgens de krant garant voor dat de NSB moest worden beschouwd als ‘een ernstiger pogen […] dan tot nog toe aan de verscheidende nationaal-socialistische of fascistische groepjes hier te lande kon worden toegeschreven’. Een dag later verscheen er in het Algemeen Handelsblad een groot artikel over de NSB. Ook de toon hiervan was niet onwelwillend. Toch eindigde het artikel op een onheilspellende toon.

Interview met Mussert in het Algemeen Handelsblad van 28 september 1932. Bron: Delpher.
Interview met Mussert in het Algemeen Handelsblad van 28 september 1932. Bron: Delpher.
Interview met Mussert in het Algemeen Handelsblad van 28 september 1932. Bron: Delpher.
"Toen wij het gebouw, dat door leden der organisatie wordt bewaakt, verlieten, brachten eenige Zwarthemden den fascistengroet. En op dat moment volden wij opeens het beklemmende van dit alles: hoe is het mogelijk dat in één land bij één jonge generatie – de tegenwoordige- een zo scherpe tegenstelling in de levensopvattingen bestaat. Aan de eene uiterste zijde fascisten, aan de andere communisten. Te zamen vormen zij een niet te onderschatten percentage der volwassen Nederlandsche jeugd. Beide groepen zijn opgegroeid onder één regime, volgens een bepaald stelsel, doch nu zij volwassen zijn, staan zij fel tegenover elkaar. De toekomst zal leeren wat er zal voortkomen uit deze botsing van meeningen. Onheilspellend ziet het eruit."
Algemeen Handelsblad, 28 september 1932.

Een onheilspellend succes

Nog voor het einde van 1932 werd het duizendste lid van de NSB ingeschreven. Ook richtte Mussert de Weer Afdeeling op, de paramilitaire tak van de NSB. De beweging was onmiskenbaar in opkomst, concludeerde een verslaggever van het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad na zijn bezoek aan Mussert in het NSB-hoofdkwartier: ‘In het oude gebouw aan de Oude Gracht te Utrecht klopt het jonge leven. Hoe dit leven zich ontwikkelen zal, weet niemand, doch na een gesprek met den leider heeft men den indruk gekregen, dat het nationaal-socialisme hier te lande in de toekomst meer au serieux zal moeten worden genomen, dan thans over het algemeen nog gedaan wordt.’

De toekomst zou hem in het gelijk stellen. In het eerste jaar van haar bestaan bevond de NSB zich nog met beide benen diep in ‘het moeras van sektarisme’ dat tot dan toe zo kenmerkend was geweest voor het Nederlandse fascisme. Vanaf 1933 werd de beweging een politieke factor van belang waar de gevestigde orde wel degelijk rekening mee diende te houden. Sterker nog, waar men de handen vol aan zou hebben.

Organisatie
WA

De WA (Weerbaarheidsafdeling) was de geuniformeerde ordedienst en knokploeg van de NSB, De WA werd opgericht in 1932 en bestond aanvankelijk tot eind 1935, In 1940, tijdens de Duitse bezetting van Nederland, werd de WA opnieuw opgericht. De WA leek in veel opzichten op de Italiaanse fascistische Zwarthemden en de SA van de NSDAP.

Meer over WA
Mussert spreekt, akte 1.

Propaganda-filmfragmenten van de NSB, januari 1941. Videofragmenten van verschillende NSB Landdagen in de jaren '30. O.a. Amsterdam en Utrecht. Mussert houdt op deze bijeenkomsten zijn redevoeringen.

Bronvermelding

  • Edwin Klijn en Robin Te Slaa, 'De NSB: Ontstaan en opkomst van de Nationaal Socialistische Beweging, 1931-1935'. Amsterdam: Boom, 2009.
  • E. Klijn en R. te Slaa, ‘De moeizame start van de NSB. Mussert in het moeras’, in: Geschiedenis Magazine jrg. 51 (december 2016), nr. 8, p. 26-31.
Ontvang onze nieuwsbrief
Tweewekelijks geven we je een overzicht van de meest interessante en relevante onderwerpen, artikelen en bronnen van dit moment.
Ministerie van volksgezondheid, welzijn en sportVFonds
Contact

Herengracht 380
1016 CJ
Amsterdam

020 52 33 87 0info@oorlogsbronnen.nlPers en media
Deze website is bekroond met:Deze website is bekroond met 3 DIA awardsDeze website is bekroond met 4 Lovie awards