Ga direct naar: Hoofdnavigatie
Ga direct naar: Inhoud

Gemeenschap oud-illegale werkers Nederland afdeling Heerlen, 1944-1949

D.S.M. = Dutch Statesmines
Symposium over chemie en luchtbescherming. Gehouden onder auspiciën der Nederl. Chemische Vereeniging op 20 en 21 november 1936 te Leiden. Amsterdam, 1937.
C.I.W. = Comité van Illegale Werkers
K.S. = Koninklijke Stoottroepen
W.H.N. = Winterhulp Nederland
Evacuatievoorschriften, De. N. Wessels Boer ed. IJmuiden, 1943.
G.A.C. = Grote Adviescommissie der Illegaliteit
R.I.O.D. = Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie
Richtlijnen voor de uitvoering van het Winterhulpwerk Nederland van den directeur-generaal voor de Winterhulp Nederland. Z.pl., z.j.
W.A. = Weerafdeling
Shaef = Supreme Headquarters Allied Expeditionary Forces
K.L. = Koninklijke Landmacht
Geschiedenis van de Gemeenschap Oud-Illegale Werkers Nederland (1.1.) : Na de bevrijding van het Zuiden vond het zogenaamde 'vernieuwings'-denken grote opgang. De vraag was wat gebeurt er nu in het bevrijde Zuiden en wat dient er te geschieden als heel Nederland is bevrijd. Sommigen waren voor voortzetting van het traditionele Nederland van voor mei 1940, terwijl anderen voor 'vernieuwing' van Nederland waren, d.w.z. voor het breken met de vooroorlogse verzuiling. Tot deze laatste groep behoorde de oud-illegaliteit. Zij hadden vooral in het Zuiden een belangrijke rol gespeeld en meenden dan ook dat na de bevrijding in de eerste plaats naar hen moest worden geluisterd. Zij hadden daartoe makkelijker de gelegenheid, omdat het Militair Gezag een sterke neiging had om naar hen te luisteren. L. de Jong. Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog (13 dln; 's-Gravenhage, 1969-1988) 10a, tweede helft, 692- 694.
Grote gebod, Het. Gedenkboek van het verzet in L.O. en L.K.P. L.O.-L.K.P.-Stichting ed. 2 dln. Kampen, 1951.
Luchtbescherming. Verzameling van (Koninklijke) Besluiten, (ministerieele) beschikkingen, circulaires, richtlijnen enz. ter uitvoering van of met betrekking tot de wet betreffende bescherming van de bevolking tegen luchtaanvallen. P.J. Goes ed. 2 dln. IJmuiden, 1940-1942.
Richtlijnen voor het lidmaatschap van de Nederlandsche Volksdienst. Z.pl., 1941.
C.S.-M.G. = Chef Staf Militair Gezag
Voor de bestudering van Heerlen in de Tweede Wereldoorlog kunnen onder meer nog de volgende archieven en verzamelingen worden geraadpleegd: Archiefdienst gemeente Heerlen: de archieven van de gemeentesecretarie Heerlen, Publieke Werken, gemeentepolitie, brandweer, en Documentatie Heerlen en omgeving, de bibliotheek en Persberichten Heerlen, met name rubriek 15; D.S.M.: het archief van de Staatsmijnen; Rijksarchief in Limburg: archief van de Oranje Nassaumijnen; R.I.O.D. en het Algemeen Rijksarchief: collecties en archieven met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog; Rechterlijke archieven.
C.S.-B.N.S. = Chef Staf Bevelhebber der Nederlandse Strijdkrachten
Jong, L. de. Je Maintiendrai. 4 dln. London, 1941-1944.
Teijl, J. Bonnen voor brood. De distributie. In: Nederland voedt zichzelf (Bericht van de Tweede Wereldoorlog dl. 84) Amsterdam, 1971 2337-2340.
Het einde van de gemeenschap. In het archief werden geen gegevens hierover aangetroffen. Uit brieven van leden, die hun lidmaatschap opzeggen, is wel een en ander op te maken. Een geestelijke beëindigt zijn lidmaatschap, omwille van het bisdom. Zijn lidmaatschap in de bezettingstijd "was de plicht van een goed vaderlander en een blijk van priesterlijke bezorgdheid. Die tijd is voorbij ik voel me niet meer verplicht om hier nog iets te moeten doen in het kader van de oud-illegalen." zo luidde zijn motivatie. invnr. 13 Ingekomen klachten over de gang van zaken binnen het GOWIN gaven aan, dat volgens de één te zacht en te langzaam werd opgetreden bij het nastreven van de doelen, volgens de ander te fanatiek. invnr. 36, 16
R.V.V. = Raad Van Verzet
V.B.N.A. = Vereeniging ter Behartiging van den Nederlandschen Aardappelhandel
Distex = Rijksbureau voor de Distributie van Textielproducten
In 2005 werden de papieren van de 2e secretaris Kerkoerle geschonken, met een omvang van circa 10 cM (inv.nrs. 2 t/m 37, nr. 32 gedeeltelijk). Hoewel zeer fragmentarisch, kon toch een beeld van de oprichting en werkzaamheid worden gevormd van de Heerlense afdeling. Uit de tweede schenking is niets vernietigd. Het archiefschema is afgeleid van het zg. model Peltzer. In afwijking van de gangbare chronologische ordening binnen de rubrieken is hier gekozen voor een ordening van algemeen naar bijzonder. Hierdoor kwamen binnen een rubriek gelijksoortige dossiers bijeen te staan. Dit is met name het geval bij de rubriek "Intern verband". Bij het archief van Kring II zijn de dossiers niet chronologisch gesorteerd, maar bijeengehouden volgens het eerder vermelde archiefschema, waarbij is afgezien van een verdere onderverdeling vanwege de geringe omvang. Hierdoor is het geheel overzichtelijk gebleven. De omvang bedraagt 12,5 cM.
B.S. = Binnenlandse Strijdkrachten
O.V.W. = Oorlogsvrijwilliger
De kringen. Kring II. Op 27 juli 1945 maakte de voorzitter tijdens de 1e vergadering in de H.B.S. aan de 10 aanwezige leden bekend, dat E.C.J. Dubois tot Voorzitter, J. Dijkstra tot afgevaardigde; A.J.K. Graf tot secretaris-penningmeester en J.H. Stalvoort tot waarnemend voorzitter waren gekozen. invnr.2,3 Overige Kringen. Van de kringen III en IV zijn slechts enkele gegevens voorhanden. In februari 1946 hielden deze kringen een gezamenlijke vergaderingen, waarbij het secretariaat van deze kringen gevormd werd door van der Velden en Crombach. invnr. 34
Jong, L. de. Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. 13 dln. 's-Gravenhage, 1969- 1988.
Hoogeveen, Jos. Eveneens voor de goede orde. Heerlen in oorlogstijd 1940-1944. Heerlen, 1984.
L.O. = Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers
Ondanks een nauwgezet onderzoek naar de handel en wandel van aspirant-leden tijdens de oorlogsjaren, werd niet voorkomen dat er toch foute personen werden toegelaten, terwijl goede vaderlanders als lid geweigerd werden. Richtlijnen voor leden geen lid te worden van de communistische partij of het geen reclame mogen maken voor de KVP waren eveneens aan kritiek onderheveig. Volgens velen was de dagelijkse praktijk niet meer in overeenstemming met de in 1944 geformuleerde doelstellingen. invnr. 35 De belangstelling onder de leden was tanende en vergaderingen van de kringen of de afdeling werden niet druk bezocht. invnr. 31, men raadplege ook de notulen De G.O.I.W.N. afdeling Heerlen heeft naar alle waarschijnlijkheid tot en met juni 1949 gefunctioneerd. Met deze maand wordt namelijk het kasboek afgesloten. Inv. nr. 1.
Handboek keukens. 's-Gravenhage, 1944.
Sandberg, H.W. Witboek over de geschiedenis van het georganiseerd verzet voor en na de bevrijding. Amsterdam, 1950.
Ontstaan van het Regiment Stoottroepen, het. Z.pl., 1970.
O.D. = Ordedienst
Jong, L. de. De bezetting. Tekst en beeldmateriaal van de uitzendingen van de Nederlandse televisie- stichting over het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, 1940-1945. Amsterdam, 1966.
Een verhaal apart vormt het archief van de N.V.D. Het is aannemelijk dat dit archief zich in het archief van W.H.N. zou bevinden, daar de administratie van W.H.N. ook werkzaam was voor de N.V.D. Bij de inventarisatie is hier niets van gebleken. Alleen werd een dossier "Nederlandsche Volksdienst", met circulaires van het hoofdbureau, aangetroffen.
Officiële Bekendmakingen. Vereeniging van Nederlandsche Gemeenten ed. 's-Gravenhage, 1940-1951.
Schuursma, L.L. Kracht naar Kruls. Het Militair Gezag. In: Halve vrijheid (Bericht van de Tweede Wereldoorlog dl. 86). Amsterdam, 1971 2388-2392.
Vleesenbeek, H.H. Meester Schraalhans. Nederlandse maatregelen inzake de primaire levensbehoeften. In: Nederland voedt zichzelf (Bericht van de Tweede Wereldoorlog dl. 84). Amsterdam, 1971 2330-2336.
Wet betreffende bescherming tegen luchtaanvallen. Zwolle, 1936.
Meijer, G.J. Boter, kaas en eieren. De vooroorlogse situatie. In: Nederland voedt zichzelf (Bericht van de Tweede Wereldoorlog dl. 84). Amsterdam, 1971 2326-2329.
Verordnungsblatt für die besetzten Niederländischen Gebiete. 5 dln. 's-Gravenhage, 1940-1945.
Geschiedenis van de Gemeenschap Oud-Illegale Werkers Nederland te Heerlen (1.2.) : Op 13 october 1944 werd te Heerlen onder auspicien van J.W. Quint het Comite Illegale Werkers, District Heerlen opgericht, een vertegenwoordiging van alle groepen illegale werkers.De oude band tussen illegale werkers uit de oorlog, ontstaan door de onderdrukking, moest blijven bestaan, hoewel er politieke en godsdienstige verschillen waren. Doelstellingen. Één doel hadden ze verwezenlijkt, namelijk een einde maken aan de nazi-overheersing. Na de bevrijding waren er, ondanks de onderlinge verschillen, nog gemeenschappelijke doelen te realiseren: zuivering van het openbare leven; hulpverlening aan het niet bevrijde Nederlandse deel en tenslotte het maatschappelijk leven te "stuwen naar een gemeenschap, waar de grootst mogelijke gerechtigheid heerst". Het eerste bestuur. Uit het comité werd een werkcomite gevormd, bestaande uit L. Vooys, voorzitter; J.H. Collon, secretaris; J. Keulen, J.H.de Koning en C.H.J. Putters, leden. invnr.21 Het secretariaat was gehuisvest in Laan van Hövell tot Westerflier 2. Uit een briefhoofd blijkt, dat het Comité Illegale Werkers District Heerlen in juli 1945 van naam veranderd was en zich voortaan Gemeenschap Oud Illegale Werkers Nederland afdeling Heerlen noemde. Het secretariaat werd gewijzigd in Jos. Israelstraat 21 en iets later in Kloosterkoolhof 63. invnrs.4, 7
K.P. = Knokploeg
L.K.P. = Landelijke Knokploegen
De illegaliteit ging derhalve de krachten bundelen. Zo werd op 22 september 1944 te Maastricht het Comité van Illegale Werkers (C.I.W.) opgericht, met als taak het adviseren van het bevoegd gezag. Behalve in Maastricht werden er ook nog Comités in Heerlen, Sittard en Weert opgericht. De Jong, Het Koninkrijk, 10a, tweede helft, 695-696.
C.D.K. = Centraal Distributiekantoor
Bestuursleden. Lijst van bestuurleden: J.P.H. Cordewener, 1946, penningmeester invnr.16 A.J. Damen, 1946, 1947, penningmeester invnr. 5 , M. Damen 1945, 1946 1e secretaris invnr. 20 , A.J. Derks 1945-1947 1e secretaris . invnrs. 16, 18, 20 H.F. Hendrix 1946 lid. invnr.22 J.N.P. van Kerkoerle 1945-1947 2e secretaris. invnrs. 16, 20, 22 P. Lücker, 1945 secretaris invnr.20 invnr.22 J.W. Quint 1944-1947 voorzitter invnrs.16, 20 W. Willems, 1946 lid. invnr.22
A.Gs.H. = Archief Gemeentesecretarie Heerlen 1919-1981
S.S. = Schutzstaffel
Ojen, G.J. van. De Binnenlandse Strijdkrachten. 's-Gravenhage, 1972.
De afdeling Heerlen was onderverdeeld in vier kringen. invnr.1 De kringvergaderingen werden reeds in 1945 niet meer druk bezocht. invnr. 31 In februari 1946 vond een samenwerking plaats tussen de kringen I, II en III, IV. invnr. 17, 34 Schijnbaar was dat geen succes geweest. Per 1 augustus 1946 werd het kassaldo van de vier kringen overgenomen door de afdeling. Blijkbaar waren de kringen opgeheven. invnr.1
Tijdens een bijeenkomst van enkele prominente illegale werkers werd op 16 oktober 1944 besloten tot de oprichting van de Bond Nederland. Indien mogelijk zouden alle illegale organisaties in deze bond vertegenwoordigd moeten zijn, echter niet naar evenredigheid. De formule 'Nederland met Oranje naar een gezonde democratie' vormde de grondslag voor een nog op te stellen program. Daarvoor werd op 1 november 1944 in Eindhoven een beraad met illegale werkers uit andere bevrijde delen van het Zuiden belegd. Tijdens deze bijeenkomst had met name Limburg grote problemen met de naam Bond Nederland, omdat dit een te veel omvattend begrip was. Het achtte de aanduiding Comité van Illegale Werkers het meest geschikt. Om uit deze impasse te geraken vond op 22 november, eveneens te Eindhoven, een tweede bijeenkomst plaats. Hier werd besloten tot oprichting van een organisatie met als naam Gemeenschap Oud-Illegale Werkers Nederland (G.O.I.W.N.). Van deze Gemeenschap konden lid worden 'allen die om principiële redenen gedurende de bezetting aktief hebben deelgenomen aan het verzet tegen de door de bezetter uitgeoefende rechtsverkrachting en dwingelandij'. De Jong, Het Koninkrijk, 10a, tweede helft, 698-700.
L.B.D. = Luchtbeschermingsdienst
S.D. = Sicherheitsdienst
Andere bronnen over Heerlen rond de Tweede Wereldoorlog (1.5.) : Andere archieven van Heerlense instellingen en organisaties uit de periode rond de Tweede Wereldoorlog, gedeponeerd bij het stadsarchief Heerlen, zijn: - de Luchtbeschermingsdienst der gemeente Heerlen; - de archieven gevormd door C.G.N. Voncken bij zijn aktiviteiten voor de Nederlandsche Vereeniging voor Luchtbescherming (N.V.L.); - de Distributiedienst in de Kring Heerlen; - de Centrale Keuken; - de afdeling Heerlen van Winterhulp Nederland; - het Prijzenbureau voor Onroerende Zaken in het ambtsgebied Heerlen; - de archieven van de 3e Compagnie Bewakingstroepen; - de afdeling Heerlen van de Gemeenschap Oud-Illegale Werkers Nederland; - het Bureau Huisvesting Geallieerde Troepen.
Grinten, W.C.L. van der. De huurbesluiten. Haarlem, 1941.
Ridder, P.H.A. de. Organisatie, verduistering, alarmeering. Alphen a.d. Rijn, 1934.
Peeters, H. Geneeskundige hulp bij gasaanvallen. Amsterdam, 1939.
Voorzieningen tot leniging van door den oorlogstoestand ontstane noden. Leidraad ter oriënteering van de organen, welke bij de hulpverlening zijn ingeschakeld. 's-Gravenhage, 1941.
Niet alle archieven van Heerlense afdelingen of onderdelen van organisaties uit de oorlogsjaren zijn bewaard gebleven. Zo ontbreken de archieven van de N.S.B., N.S.D.A.P., Duitse Politie, O.D., Repatriëring, N.V.D. e.d. Het is niet bekend waar deze archieven zijn gebleven.
Hoogeveen, A.P.J. Het aantoonen van oorlogsgassen. 's-Gravenhage, 1938.
Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden. 's-Gravenhage, 1936-1951.
Trienekens, G.M.T. Tussen ons volk en de honger. De voedselvoorziening 1940-1945. Utrecht, 1985.
N.S.D.A.P. = National-Sozialistische Deutsche Arbeiterpartei
B.N.S. = Bevelhebber der Nederlandse Strijdkrachten
K.B. = Koninklijk Besluit
N.V.D. = Nederlandsche Volksdienst
Thomson, A.A.J.J., en H. Peeters. Het gevaar uit de lucht. Amsterdam, 1939.
Openbaarheid (1.4.) : In verband met de privacy van nog in leven zijnde personen, is van tweetal dossiers de openbaarheid beperkt. Het betreft invnr. 29 en 32, waarvan de openbaarheid beperkt is tot resp. 1-1-2022 en 1-1-2035
Literatuurlijst (1.6.) : Buurtschapsleider, De. Instructieve mededeelingen aan buurtschapsleiders en andere buurtschapsfunctionarissen der stichtingen Nederlandsche Volksdienst en Winterhulp Nederland. Nr. 1. Maastricht, 1941.
G.O.I.W.N. = Gemeenschap Oud-Illegale Werkers Nederland
N.V.L. = Nederlandsche Vereeniging voor Luchtbescherming
Vanaf het begin van haar oprichting heeft de Gemeenschap geen brede aanhang weten te verwerven. Vooral de stelling dat zij 'het geweten van ons volk' waren, wekte veel geïrriteerdheid op. Deze werd groter toen bleek dat de organisatie op allerlei terreinen, met name ten aanzien van het arrestatiebeleid, een merkbare invloed kreeg op het Militair Gezag. De Jong, Het Koninkrijk, 10a, tweede helft, 701.
Door de Archiefdienst zijn gedurende de Tweede Wereldoorlog de meeste van de in Heerlen geafficheerde bekendmakingen en propagandaplaten verzameld. De omschrijvingen hiervan zijn uit het bestaande kaartsysteem van de topografische atlas verzameld en overgenomen in de bijlage bij deze verzamelinventaris om de verwijzing naar de bij de Archiefdienst aanwezige bronnen voor de geschiedenis van Heerlen in en om de oorlog zo compleet mogelijk te maken.
Geschiedenis van het archief en verantwoording van de inventarisatie (1.3.) : Over het archief is niet veel bekend. De inventaris heeft alleen betrekking op het financiële gedeelte van het archief. Dit archief is op 11 september 1979 door A.J. Damen geschonken aan de Archiefdienst Gemeente Heerlen. Bij de vroegere secretarissen is navraag gedaan naar de rest van het archief. Dit is echter niet meer boven water gekomen. De schenking bevatte een kasboek (inv.nr. 1) en een ledenlijst (inv.nr. 32 gedeeltelijk). De kasstukken zijn vernietigd. Inv. nrs. 1 en 5. De oude ledenlijst betrof een contributielijst
N.I.C.A. = Nederlandsche Inkoop Centrale van Akkerbouwprodukten
Kersten, Albert. Oorlog op klompen. De Binnenlandse Strijdkrachten in het Zuiden. In: Halve vrijheid (Bericht van de Tweede Wereldoorlog dl. 86). Amsterdam, 1971 2403-2408.
V.N.G. = Vereeniging van Nederlandsche Gemeenten
Lijst van afkortingen (1.7) : A.G.H. = Archiefdienst Gemeente Heerlen
Programma van de tentoonstelling georganiseerd door de luchtbeschermingsdienst en de afd. "Heerlen" van de Nederlandsche Vereeniging voor Luchtbescherming. Heerlen, 1941.
N.S.B. = Nationaal-Socialistische Beweging
N.S.V. = National-Sozialistische Volkswohlfahrt
Ontvang onze nieuwsbrief
Tweewekelijks geven we je een overzicht van de meest interessante en relevante onderwerpen, artikelen en bronnen van dit moment.
Ministerie van volksgezondheid, welzijn en sportVFonds
Contact

Herengracht 380
1016 CJ
Amsterdam

020 52 33 87 0info@oorlogsbronnen.nlPers en media