Back to top

Het Netwerk Oorlogsbronnen maakt iedere editie van het digitale blad WO2 Onderzoek Uitgelicht de rubriek 'Oorlogsbron uitgelicht'. Hierin staan één of meer WO2-bronnen centraal die meer vertellen over het thema van de uitgave, dit keer 'Omstanders'. We gaan in op de plek waar daders, slachtoffers en omstanders elkaar dagelijks tegenkwamen: op straat in Amsterdam.

Ze zijn intrigerend om naar te kijken: de vele heimelijke foto’s van razzia’s, opstootjes, invallen en deportaties die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden gemaakt door omstanders. Maar ook de foto’s van fotografen die in opdracht van collaborerende organisaties of de Duitse bezetter werden gemaakt, zijn interessant. Deze tonen dezelfde gebeurtenissen, maar dan vanuit een ander perspectief. Deze fotografen konden wat vrijer hun gang gaan en schoten zo beelden die clandestiene fotografen simpelweg niet konden maken. En zo bieden de officiële foto’s ons, ondanks de soms duidelijk nationaalsocialistische insteek van deze ‘goedgekeurde’ fotografie, eveneens belangrijke inzichten in de rol van de omstander. Wat zeggen ze ons over de ontmoetingen tussen daders, slachtoffers en omstanders waar die het vaakst plaatsvonden, namelijk op straat?

Pleinen en treinstations

Ten eerste waren deze fotografen in zekere zin zelf omstander; zij stonden aan de zijlijn en participeerden dus niet direct in de gefotografeerde gebeurtenissen. Ten tweede tonen de foto’s hoe het proces van de Holocaust in Nederland – van het eerste geweld op straat tot aan de deportatie via Kamp Westerbork – grotendeels in de openbaarheid plaatsvond. Zo zien we verzamelplaatsen voor Joden op pleinen en op de treinstations Amstel en Muiderpoort in Amsterdam.

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1943-06-20)
Amsterdamse joden op het Daniël Willinkplein (het[...] (1943-06-20)
Vervaardiger, datum
Herman Heukels, 1943-06-20
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • joden
  • deportaties
  • jodenvervolging
  • trams
beschrijving
Amsterdamse joden op het Daniël Willinkplein (het latere Victorieplein) in afwachting van deportatie naar kamp Westerbork. Amsterdam, 20 juni 1943. Op de achtergrond de tram waarmee naar het plein gereisd werd. Op de foto Abraham Meijer Joachimsthal en zijn vrouw Rebekka Sara Joachimsthal-Heijmans. Abraham Meijer Joachimsthal was één van de firmanten van de firma Joachimsthal, oorspronkelijk een boekhandel en later ook een uitgeverij, drukkerij en binderij. Abraham Meijer Joachimsthal en Rebekka Sara Hijmans huwden in 1906 in Gorinchem. Beiden werden vermoord in Sobibor in juli 1943.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/4db7cf90-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/2a2cf2cb-e5ac-1733-8b4f-cffcf31ac22a
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1943-05-25)
Amsterdam, Polderweg. 25 mei 1943. 500 Joden geve[...] (1943-05-25)
Vervaardiger, datum
Bart de Kok, 1943-05-25
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • joden
  • rookwaren
  • jodenvervolging
  • deportaties
  • stations
beschrijving
Amsterdam, Polderweg. 25 mei 1943. 500 Joden geven gevolg aan de Duitse oproep ('Oproeping') en melden zich aan voor vertrek naar kamp Westerbork. Urenlang wachten zij op de speciale trein die hen vanaf Station Muiderpoort naar Westerbork zal vervoeren. Van de 7000 joden die zich die dag op de Polderweg moesten melden voor deportatie naar Westerbork, verschenen er die dag tot grote irritatie van de Duitsers slechts 500.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/4dba751a-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/65e3c6bc-8830-e0c0-5db9-4db48b48dae5

Gedwongen poseren

Fotograaf Bart de Kok legde begin februari 1941 vast hoe NSB’ers rellen veroorzaakten in de Amsterdamse Jodenbuurt. Dit openlijke geweld tegen Joden op straat was al in het najaar van 1940 begonnen. NSB’ers vernielden winkels en cafés en bekladden synagogen met leuzen. Daarnaast werd de openlijke confrontatie gezocht door Joden in elkaar te slaan. Indirect zijn deze ongeregeldheden aanleiding geweest voor de Februaristaking. De rellen liepen uit de hand en vormden de aanleiding voor de eerste grote razzia in de Amsterdamse Jodenbuurt, waarna de CPN deze gebeurtenis aangreep om op te roepen tot een algemene staking.

Verder lezen

... Het artikel helemaal lezen? Ga dan naar: