Ga direct naar: Hoofdnavigatie
Ga direct naar: Inhoud

Generalkommissariat für Finanz und Wirtschaft

Generalkommissariat für Finanz und Wirtschaft
Het Generalkommissariat für Finanz und Wirtschaft

Met de benoeming van dr. Arthur Seyss-Inquart tot Reichskommissar für die besetzten niederländischen Gebiete kwam op 29 mei 1940 een eind aan het militair bestuur dat na de capitulatie van het Nederlandse leger was ingesteld. Rechtstreeks ondergeschikt aan Hitler was Seyss-Inquart de hoogste civiele gezagsdrager in het bezette Nederland. Het Rijkskommissariaat had de aard van een toezichthoudend bestuursorgaan maar gaf in de praktijk ook sturing aan de Nederlandse departementen. Een Duits ambtenaar karakteriseerde een dergelijke "herrschaftliche Aufsichtsverwaltung" met de woorden "wir steuern, die Holländer verwalten"

De Jong, Het Koninkrijk… deel 4 blz. 66.

. Om die sturing uit te voeren, benoemde Seyss-Inquart op 5 juni 1940 vier Generalkommissare. Als Generalkommissar für Finanz und Wirtschaft stelde hij dr. Hans Fischböck aan

Verordeningenblad… 1940 blz. 18.

.

Levensloop van Hans Fischböck Hans Fischböck werd op 24 januari 1895 geboren in Geras, in de Gau Niederdonau ten noordoosten van Wenen

Volgens zijn SS-Personalangaben (NIOD archief 210 map P5) trouwde Fischböck op 15 april 1926 met Gertrude Pfannl (Wenen, 22 augustus 1904). Op 9 april 1929 werd hun zoon Paul geboren en op 20 mei 1941 kregen zij een dochter. Voor het Landgericht te Berlijn werd het huwelijk op 31 maart 1943 ontbonden. Later hertrouwde Fischböck met Eva Kristen en kreeg nog een zoon, Wolfgang. Het huwelijk van Fischböck met Eva Kristen is in Neumann, Seyss-Inquart… blz. 25 ten onrechte gedateerd vóór het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.

. Tijdens de Eerste Wereldoorlog diende hij als verbindingsofficier bij het 1. Kaiserjäger Regiment

Tot dezelfde elite-eenheid, gespecialiseerd in gevechten in het hooggebergte, behoorde een zekere luitenant Arthur Seyss-Inquart; NIOD Archief 210 map P61; Rosar, Deutsche Gemeinschaft… blz.17-21 en Neumann, Seyss-Inquart… blz. 17-19.

aan het front in Tiroolse bergen. Hij bereikte de rang van luitenant en verwierf naast enige Oostenrijkse onderscheidingen ook het Ehrenkreuz für Frontkämpfer.

Vlak na de wapenstilstand promoveerde Fischböck in 1919 in de rechtswetenschappen. Hij had al bij verschillende Weense bankhuizen gewerkt toen hij in juni 1930 lid werd van de Deutsche Klub. In deze periode had Seyss-Inquart een vooraanstaande positie verworven in dit politiek getint genootschap van Duits-nationalisten

Seyss-Inquart was sinds maart 1924 lid van de Deutsche Klub en fungeerde vanaf februari 1930 als plaatsvervangend voorzitter; Rosar, Deutsche Gemeinschaft… blz. 38, 40, 64.

. Tussen beide mannen ontwikkelde zich een vriendschapsband die verder bezegeld werd doordat Fischböck cliënten doorverwees naar Seyss-Inquart, die toen advocaat was

Neumann, Seyss-Inquart… blz. 25. Voor de persoonlijke vriendschap tussen Seyss-Inquart en Fischböck, zie ook Rosar, Deutsche Gemeinschaft… blz. 126 en In 't Veld, De SS… blz. 84.

. Bij de Creditanstalt Bankverein in Wenen was Fischböck enige tijd procuratiehouder tot hij in 1936 werd aangesteld om de joodse levensverzekeringsmaatschappij Phönix te liquideren. Twee jaar later werd Fischböck directeur van de Österreichische Versicherungs AG die hij ontwikkelde tot één van de toonaangevende verzekeringsmaatschappijen in Oostenrijk.

De politieke loopbaan van Fischböck is nauw verbonden met de carrière van Seyss-Inquart. Toen deze op 16 februari 1938 in Oostenrijk benoemd werd tot minister van Binnenlandse Zaken en Openbare Veiligheid werd Fischböck aangesteld als adviseur van de minister van Handel

Neumann, Seyss-Inquart… blz. 75. Het aanvankelijke plan van Seyss-Inquart om Fischböck tot minister van Financiën te benoemen, werd verworpen. Uiteindelijk werd Fischböck als staatsraad belast met de advisering over de economische betrekkingen tussen Duitsland en Oostenrijk; Rosar, Deutsche Gemeinschaft… blz. 222, 231-232.

. Toen Seyss-Inquart nog geen maand later tot bondskanselier van Oostenrijk werd uitgeroepen, kreeg Fischböck de post van minister van Handel en Verkeer

In de late avonduren van vrijdag 11 maart 1938 maakte Seyss-Inquart zijn kabinet bekend. 's Nachts om twee uur presenteerde de nieuwe regering van Oostenrijk zich op het balkon van het Bundeskanzleramt "wo man von der mehr als tausendköpfigen Menge bejubelt wurde"; Rosar, Deutsche Gemeinschaft… blz. 295, 298.

. Nadat hij nog enige tijd minister van Economie en Arbeid was geweest, werd Fischböck voorzitter van de Raad van Bestuur van de Creditanstalt. In verband met zijn benoeming tot Generalkommissar für Finanz und Wirtschaft, ontving Fischböck op 1 juni 1940 de honoraire rang van SS-Oberführer

In 't Veld, De SS… blz. 584 n.5. Op dat moment trad Fischböck voor het eerst toe tot de SS en kreeg als nummer 367 799. Tegelijkertijd moest hij ontslag nemen als NSKK-Brigadeführer bij de Motorobergruppe Süd-Ost van het National Sozialistische Kraftfahrkorps. Met ingang van 1 januari 1940 was hij lid geworden van de NSDAP en kreeg partijnummer 8 401 675 toegekend. Op 9 november 1941 werd Fischböck bevorderd tot SS-Brigadeführer; NIOD archief 210 map P5.

.

De Oostenrijkse regering op het Berlijnse vliegveld Tempelhof, 18 maart 1938. Seyss-Inquart in donker SS-uniform met aan zijn rechterhand Fischböck. Daarnaast staat staatsecretaris Friedrich Wimmer, de latere Generalkommissar für Verwaltung und Justiz.

Het optreden van Fischböck werd hoofdzakelijk bepaald door zijn behoefte een goede indruk in Berlijn achter te laten met het oog op zijn verdere carrière. In de regel verscheen hij, doorgaans voor een korte periode, eens in de week of eens in de veertien dagen in Nederland

Gezien het niet permanente karakter van deze bezoeken is het niet waarschijnlijk dat Fischböck zich in Nederland gevestigd heeft. Eind mei 1940 woonde hij aan de Glanzingasse 25 in Wenen. Uit juli 1943 is een adreswijziging bewaard gebleven waaruit blijkt dat Fischböck een pand aan de General Weverstraße 21 betrokken had; NIOD collectie 210 map P5.

. Tijdens zijn afwezigheid nam Seyss-Inquart een deel van zijn taken over, een ander deel werd overgenomen door de toezichthouder bij het departement van Financiën, Reichsrichter dr. Rudolf Rinkefeil

De Jong, Het Koninkrijk… deel 4 blz. 102.

.

Op 16 januari 1942 werd Fischböck benoemd tot Reichskommissar für die Preisbildung en mocht hij de titel staatssecretaris voeren. In deze functie kreeg hij de hele Duitse prijsvorming en -controle onder zich. Het was zijn taak het prijspeil in het Derde Rijk stabiel te houden

De Jong, Het Koninkrijk… deel 10b blz. 5 en deel 4 blz. 102.

. Weliswaar behield hij zijn functie als Generalkommissar maar zijn belangstelling voor Nederland taande. Het laatste oorlogsjaar was hij maar zelden in Nederland aanwezig

Neumann, Seyss-Inquart… blz. 159.

. Als zijn vervanger trad Richard Fiebig op, die in deze omstandigheden een groeiende invloed kon uitoefenen

In 1940 kwam Chef der Rüstungsinspektion SS-Hauptsturmführer Ing. Fiebig als vertegenwoordiger van het Technische Amt van het Ministerium für Bewaffnung und Munition naar Nederland. Hij had tot taak het coördineren en centraliseren van de "technische Beratung" van de Nederlandse (metaal-) industrie. In 1944 was hij niet alleen Hauptabteilungsleiter en plaatsvervanger van Fischböck maar ook sinds maart 1943 voorzitter van de Rüstungs- und Beschaffungskommission Niederlande, voorts vertegenwoordiger van diverse Duitse Rijks- en Partij-instellingen en beheerste hij als Rüstungsobmann de gehele industriële produktie in Nederland; Notities… 17 blz. 3-4 & Notities… 62 blz. 27.

.

Na de oorlog week Fischböck uit naar Argentinië. Onder de naam Jakob Schramm kwam hij op 2 februari 1951 aan in Buenos Aires

Goñi, The real Odessa… blz. 249.

. Meer dan twintig jaar bleef Fischböck onvindbaar, totdat medio januari 1966 ontdekt werd dat hij onder zijn eigen naam in Essen woonde. Kort daarop keerde hij terug naar Argentinië waar hij op 3 juni 1967 overleed

Nadat een Nederlandse journalist hem in zijn woning had geïnterviewd, is Fischböck waarschijnlijk via Oostenrijk naar een voorstad van Buenos Aires uitgeweken; NIOD Collectie Knipsels KB I-2227.

.

Organisatie van het Generalkommissariat Het Rijkskommissariaat was in de praktijk geenszins een eenheid zoals de formele structuur deed voorkomen. Veeleer was het een conglomeraat van afzonderlijke bureaus die sterk gelieerd bleven aan de centrale Rijksdiensten in Berlijn. Ambtenaren van het Reichskommissariat voelden zich vaker schatplichtig aan hun superieuren bij de verschillende Berlijnse ministeries, Partij-instellingen of SS-instanties dan aan het Rijkskommissariaat. De eenheid van het Duitse burgerlijk bestuur in Nederland werd voorts ondergraven door persoonlijke rivaliteiten binnen het Rijkskommissariaat

Kwiet, Rijkscommissariaat… blz. 78-79.

.

Fischböck en Seyss-Inquart (met lepel) tijdens een eenpansmaaltijd in Den Haag. Binnen het Reichskommissariat waren de dagelijkse verhoudingen aanmerkelijk minder vlekkeloos.

Deze pluriformiteit weerspiegelde zich sterk in de organisatie van het Generalkommissariat für Finanz und Wirtschaft. De ambtenaren van Fischböck's organisatie vertegenwoordigden veertig tot zestig Duitse instanties die gezamenlijk het toezicht uitoefenden op circa veertig Nederlandse overheidsbureaus

De Jong, Het Koninkrijk… deel 4 blz.103.

. De veelheid van aanwijzingen uit Berlijn had tot gevolg dat de onderlinge samenwerking op het Generalkommissariat te wensen overliet. Dit gaf Nederlandse ambtenaren de gelegenheid de verschillende Duitse instanties tegen elkaar uit te spelen. Niettemin was Finanz und Wirtschaft zakelijker en efficiënter dan de andere drie Generalkommissariate waar politieke controversen een prominente rol speelden

Notities… 62 blz. 28.

.

De machtstrijd in Berlijn had daarentegen wel degelijk effect op het Generalkommissariat für Finanz und Wirtschaft en de Nederlandse economie. Zo botste het streven van de Generalbevollmächtigter für den Arbeitseinsatz Fritz Sauckel om zoveel mogelijk Nederlandse arbeiders naar Duitsland te brengen, met het belang van de Reichsminister für Bewaffnung und Munition Albert Speer die de arbeiders juist in de Nederlandse fabrieken nodig had om de oorlogsproduktie op peil te houden

In 't Veld, De SS… blz. 83.

. Reorganisaties in het Duitse economische bestuursapparaat of wijzigende competenties in de Rijkshoofdstad drongen ook door tot de interne organisatie van het Generalkommissariat

Notities… 17 blz. 1.

.

Onder de bevoegdheid van het Generalkommissariat für Finanz und Wirtschaft vielen alle aangelegenheden van de departementen van Financiën, Economische Zaken, Waterstaat, Sociale Zaken (behalve volksgezondheid en culturele en sociale jeugdzorg) en van de Nederlandse Posterijen

Zoals opgesomd in paragraaf 6 van de op 6 juni 1940 uitgevaardigde verordening VO 4/1940; Verordeningenblad… 1940 blz. 14.

. De organisatie van Fischböck besliste over vraagstukken betreffende het beheer van douane en belastingen, van de Rijksschat en de staatshuishouding, staatsschuld

Voor een overzicht van de staatsfinanciën zie De Jong, Het Koninkrijk… deel 4 blz. 388-392 & deel 7 blz. 235-256.

alsmede van de staatscirculatiebank. Met zijn vele hoofdafdelingen, afdelingen en referaten "controleerde" en "geleidde" Fischböck het Nederlandse bedrijfsleven, de industrie en landbouw en aangelegenheden over verkeer en post en telegrafie

Kwiet, Rijkscommissariaat… blz. 77; Rabl, "Das Reichskommissariat…" blz. 86.

.

Het economisch beleid dat het Generalkommissariat voerde, was gebaseerd op twee hoofdgedachten

Voor de Nederlandse economie in oorlogstijd zie De Jong, Het Koninkrijk… deel 4 hoofdstuk 9 en deel 7 hoofdstuk 1.

. Ten eerste de "rüstungswirtschaftliche Ausnützung" van Nederland, ofwel het volledig ten dienst stellen van het Nederlandse economisch potentieel aan de Duitse oorlogsproduktie. Met de inschakeling van de Nederlandse economie voor de Duitse bewapeningsindustrie waren twee instanties betrokken die niet rechtstreeks onder het Generalkommissariat ressorteerden: de Rüstungsinspektion en de Zentralauftragstelle. De Rüstungsinspektion was een vertegenwoordiging van het Wehrwirtschafts- und Rüstungsamt van het Oberkommando der Wehrmacht en bestond uit militairen. Het bemiddelde bij de plaatsing van militaire orders bij Nederlandse bedrijven en droeg zorg voor de uitvoering van die orders. De Zentralauftragstelle, opgericht in de zomer van 1940, had een soortgelijke taak voor civiele orders

De Jong, Het Koninkrijk… deel 4 blz. 201-203. De Zentralauftragstelle hield kantoor aan de Carel van Bylandlaan 16 in Den Haag, Fernsprechverzeichnis der Dienststellen des Reichskommissars für die besetzten niederländischen Gebiete; Archief Reichskommissar CAS-inv.no. 83.

. Bij de reorganisaties in 1943 kreeg de Zentralauftragstelle de coördinatie opgedragen van alle Duitse orders bij Nederlandse bedrijven

Notities… 17 blz. 3. Voor de verhouding tussen de Zentralauftragstelle en de Rijksbureaus zie Notities… 62 blz. 24-25.

.

De tweede peiler van het Duitse beleid was het inkapselen van Nederland in een Europese "Großraumwirtschaft". De opheffing van de deviezengrens

Voor de "Durchlöcherung der Devisengrenze" zie Notities… 24 en De Jong, Het Koninkrijk… deel 4 blz. 380-388. Voor de handel in effecten zie Notities…41.

, de gelijkstelling van het prijspeil en de kapitaalvervlechting

Voor het mislukken van de kapitaalvervlechting zie De Jong, Het Koninkrijk… deel 4 blz. 375-380.

waren bedoeld om Nederland te koppelen aan een dergelijke Grootgermaanse Middeneuropese economie

Notities… 17 blz. 2; Kwiet, Rijkscommissariaat… blz. 77; Rabl, "Das Reichskommissariat…" blz. 87.

.

Beide doelen worden weerspiegeld in de organisatiestructuur en werkzaamheden van het Generalkommissariat für Finanz und Wirtschaft.

De inventaris is in 2004 vervaardigd door de Centrale Archief en Selectiedienst. De inleiding is in 2003 vervaardigd door drs. R.C.C. Pottkamp.

Status: Bruikleencollectie Nationaal Archief
Over het archief: De functie van Generalkommissar für Finanz und Wirtschaft werd bekleed door Hans Fischböck. Hij voerde intensief overleg met het Nederlandse bedrijfsleven. Zijn inspanningen waren er op gericht de Nederlandse economie dienstbaar te maken aan de Duitse oorlogsindustrie. Een volledige economische binding (Verflechtung) van Nederland met het Duitse Rijk wist Fischböck niet te verwezenlijken. Het Generalkommissariat bestond uit zeven hoofdafdelingen: Wirtschaft, Finanz, Soziale Verwaltung, Ernährung und Landwirtschaft, gewerbliche Wirtschaft, Verkehr en Post- und Fernmeldewesen. De Generalkommissar für Finanz und Wirtschaft onderhield de contacten met de departementen van Financiën, Waterstaat, Handel, Nijverheid en Scheepvaart en Sociale Zaken.
Openbaarheid: Deze stukken zijn beperkt openbaar. Zij zijn slechts raadpleegbaar na verkregen toestemming van de directeur van het NIOD. Voor bezoekers die deze toestemming willen hebben, ligt een formulier bij de balie van de studiezaal van het NIOD.
Ontvang onze nieuwsbrief
Tweewekelijks geven we je een overzicht van de meest interessante en relevante onderwerpen, artikelen en bronnen van dit moment.
Ministerie van volksgezondheid, welzijn en sportVFonds
Contact

Herengracht 380
1016 CJ
Amsterdam

020 52 33 87 0info@oorlogsbronnen.nlPers en media