Ga direct naar: Hoofdnavigatie
Ga direct naar: Inhoud
Bombardement op Rotterdam 28 oktober 2020 7 minuten leestijd

Tuschinski begon en verloor zijn imperium in havenstad Rotterdam

Een theater-imperium van vijf bioscopen. De Poolse Abraham Tuschinski bouwt het met zijn familie vanuit het niets op in havenstad Rotterdam. Maar als op 14 mei 1940 de Duitse bommen vallen, wordt het in een kwartier, samen met de rest van de Rotterdamse binnenstad, volledig weggevaagd. Wat overblijft is zijn Tuschinski Theater in Amsterdam, dat we nu nog steeds kennen.

Deel dit artikel
Grand Theater Rotterdam na bombardement 14 mei 1940
Grand Theater Rotterdam na bombardement 14 mei 1940
Het Grand Theater in puin, na het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940. Oorlogsbronnen.nl | Libertum

Amusementsheersers van de grote havenstad

Het Nederlandse leven van Abraham Tuschinksi begint als hij rond de eeuwwisseling met zijn vrouw Mariem Estera Ehrlich (Manja) en zwagers vanuit oost-polen naar het westen vertrekt. Einddoel Amerika wordt niet gehaald, maar ze vestigen zich in Rotterdam waar ze eerst een pension en in 1911 hun eerste bioscoop openen. In de ruim 20 jaar die volgen bouwen ze een theater-imperium.

Persoon
Abraham Tuschinski
Abraham Icek Tuschinski (Pools: Tuszyński) (Brzeziny, 14 mei 1886 – Auschwitz, 17 september 1942) was een Joods Poolse bioscoopexploitant van theaters in Rotterdam en Amsterdam, en slachtoffer van de Holocaust. Zijn Rotterdamse bioscopen werden verwoest tijdens het Bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940. Tuschinski dook in 1940 onder, werd verraden en opgepakt door de Rotterdamse Sicherheitspolizei. Via Kamp Westerbork werd hij naar Auschwitz getransporteerd, waar hij een maand na zijn arrestatie omkwam in de gaskamers.
Meer over Abraham Tuschinski
Hoogstraat Rotterdam

Een imperium verwoest

Het Duitse bombardement op 14 mei 1940 verwoest het complete Rotterdamse deel van het bedrijf. Thalia aan de Hoogstraat, het Grand Theater aan de Pompenburgsingel, en Olympia aan de Binnenweg zijn in puin. Ook het huis van de familie Tuschinski aan de Coolsingel wordt verwoest. Maar iedereen leeft: Abraham en zijn vrouw Manja. Zwagers en zakenparters Hermann Erhlich en Herman Gerschtanowitz en hun vrouwen en kinderen. Wat zakelijk overblijft zijn twee bioscopen in Amsterdam: het Roxy Theater en het Tuschinski Theater.

Gebeurtenis
Bombardement op Rotterdam
Het bombardement op Rotterdam vond plaats op 14 mei 1940 om de capitulatie van het Nederlandse leger af te dwingen. Tachtigduizend huizen werden verwoest en 800 tot 900 burgers kwamen om. Ook op 31 maart 1943 werd Rotterdam getroffen door een bombardement, ditmaal door geallieerde vliegtuigen die het industriegebied in de havens als doel hadden.
Meer over Bombardement op Rotterdam

Tuschinski Theater in Duitse handen

Ook dat bekendste theater krijgt met de grillen van de Duitse bezetter te maken. Overgenomen door het Duitse filmbedrijf Tobis, worden bedrijfsdirecteuren Abraham Tuschinski en zijn zwagers Ehrlich en Gerschtanowitz in mei 1940 ontslagen. Ruim een week later volgt een daad van verzet, als op de zestigste verjaardag van koningin Wilhelmina een Nederlandse en Engelse vlag uit het raam van Tuschinski Theater wordt gestoken. Op 1 november 1940 verandert Tobis de joodse naam Tuschinski in het 'Arische’ Tivoli en worden er alleen nog Duitse producties vertoond.

Thema
Tobis
Tobis is een Duits film- en bioscoopbedrijf dat in 1942 wordt samengevoegd met drie andere grote Duitse filmmaatschappijen tot één door de staat gecontroleerde industrie.
Meer over Tobis
Tivoli
Tivoli
Brand in bioscoop Tivoli in juli 1941, waarschijnlijk als gevolg van kortsluiting, staat in de kranten te lezen.Oorlogsbronnen.nl | Nationaal Archief
Orgel Tivoli
Orgel Tivoli
Bouw van een nieuw bioscooporgel in theater Tivoli in Amsterdam. Montage van de verbindingen op de speeltafel. (1941)Oorlogsbronnen.nl | Spaarnestad Photo

Op transport naar het gebied waar Abraham Tuschinski opgroeide

Tuschinski duikt onder in de Rochussenstraat in Rotterdam, maar wordt in augustus 1942 verraden en gearresteerd. Via het Rotterdamse Huis van Bewaring aan de Noordsingel wordt hij via Westerbork naar Auschwitz getransporteerd, slechts een paar honderd kilometer van zijn geboorteplaats. Een maand na zijn arrestatie komt Abraham Tuschinski om in de gaskamers. 

Persoon
Familie Tuschinski
Ook Manja Ehrlich (Auschwitz, 17 september 1942), Hermann Ehrlich (Sobibor, 13 maart 1943) en zijn vrouw Johanna Bood (Auschwitz, 7 september 1942) en Herman Gerschtanowitz (Auschwitz, 5 oktober 1942) en zijn vrouw Chaia Ehrlich (Auschwitz, 5 oktober 1942) komen om in oost-Polen.
Arrestatiekaart Tuschinksi
Arrestatiekaart Tuschinksi
Arrestatiekaart van Abraham Tuschinski, na verraad opgepakt aan de Rochussenstraat 77 in Rotterdam.Stadsarchief Rotterdam
Organisatie
SiPo en SD Rotterdam
De SiPo und SD (meestal SD genoemd) was het apparaat van de Duitse politieke recherche (Sicherheitspolizei en de geheime inlichtingendienst (Sicherheitsdienst), die nauw met elkaar verbonden waren en in alle door Duitsland bezette gebieden opereerden. Er waren in Nederland zes afdelingen of Aussenstelle, waaronder Rotterdam.
Meer over SiPo en SD Rotterdam

Tuschinski heropend

Het theater aan de Reguliersbreestraat wordt begin juli 1945 herdoopt tot Tuschinski met een galavoorstelling. De oorlogsfilm 'The way ahead' wordt vertoond, onder begeleiding van het Royal Canadian Ordnance Corps. 

Tuschinkski bevrijding
Tuschinkski bevrijding
Engelse, Franse en Nederlandse vlaggen aan de gevel van het Amsterdamse Theater Tuschinski in mei 1945.Oorlogsbronnen.nl | Stadsarchief Amsterdam
Gebeurtenis
Bevrijding Amsterdam
Bevrijding van Amsterdam, op 8 mei 1945.
Meer over Bevrijding Amsterdam
Blijf tweewekelijks op de hoogte
Ministerie van volksgezondheid, welzijn en sportVFonds
Contact

Herengracht 380
1016 CJ
Amsterdam

020 52 33 87 0info@oorlogsbronnen.nlPers en media